GODIŠNjICA Velikog rata po ko zna koji put je pokrenula pitanje porekla oružja upotrebljenog u Sarajevskom atentatu. Tokom istražnog postupka u Sarajevu 1914. godine, zabeleženo je da se radi o pištoljima marke “brauning” sa serijskim brojevima 19.074, 19.075, 19.120 i 19.126, pri čemu je oružje sa brojem 19.075 upotrebio Gavrilo Princip. Težina mu je bila 0,59 kg, dužina 153 mm, dužina cevi 88 mm, brzina paljbe 20 metaka u minutu, a brzina zrna 510 m/s.

Istraga, slučajno ili namerno, nije obratila pažnju od koga je to oružje kupljeno i kakva je njegova daljna sudbina. Branko Bogdanović, beogradski istoričar i ekspert za lako oružje, istraživao je sudbinu oružja sarajevskih atentatora.

Na poreklo pištolja prvi je ukazao poznati pravnik, političar i komita, Dragiša Stojadinović, kada je utvrdio da je Vojislav Tankosić pištolje 9 mm “brauning” M1910 dobio na poklon od Šarla Dusea, beogradskog predstavnika “Fabrik Nasionala”. Do istih nalaza došla je i Ana fon Hohenburg, naslednica zamka Arsteten u kome su sahranjeni Franc Ferdinand i Sofija Hotek, ali 1980. godine, kada je sasvim slučajno otkrivena rukom pisana zabeleška da je pištolje “brauning” nabavljala radnja “Duse” iz Beograda.

Vlasnik Šarl Duse rođen je 1865. godine u belgijskom gradiću Averne l’ Boduen. Izvesno vreme radio je u Carigradu, kao nastavnik mačevanja. Duse se 1891. godine preseljava u Srbiju, gde počinje da radi kao učitelj borenja na Vojnoj akademiji. Tu je upoznao i Dragutina Dimitrijevića Apisa i Vojislava Tankosića, pitomce 26. odnosno 32. klase Vojne akademije. Kako je u Kondinoj ulici broj 7 otvorio zastupništvo “Fabrik Nasionala” pod nazivom “Belgijske industrijske agencije”, u kojoj je prodavao oružje, Tankosić je oružje uzeo upravo od Dusea, a ne od Dragomira Zdravkvića, kod koga je, prema izjavi Apisa, inače nabavljano oružje.

OBUKA U VRANjU GAVRILO Princip i desetak pripadnika “Mlade Bosne” naučili su da rukuju pištoljima i bombama u Vranju, dve godine pre sarajevskog atentata. Oni su tamo bili kod upravitelja osnovne škole Mihajla Stevanovića Cupare, prvog instruktora srpskih specijalnih jedinica.

- Policija je na mestu atentata zaplenila pištolj Gavrila Principa - objašnjava Branko Bogdanović. - Pištolj Trifka Grabeža pronađen je pod krovom poljskog toaleta u kafani Gavre Crnogorčevića. Oružje Vase Čubrilovića u grmlju u parku kod vladine zgrade “Musala”, a pištolj Cvetka Popovića u podrumu kuće Prosvetnog saveta u Ćumurija ulici. Pronađeno je i 5 preostalih ručnih bombi. Nakon završenog procesa, u holu zgrade Zemaljske vlade u Sarajevu izloženi su artefakti vezani za atentat, uključujući i sva četiri pištolja, što je zabeleženo i na fotografiji koja je prvi put javno publikovana 1918. godine u Berlinu, u knjizi “Proces protiv atentatora iz Sarajeva”. Kasnije, međutim, jedan pištolj i to Gavrila Principa se gubi i zauvek nestaje.

Prema teoriji prihvaćenoj posle rata, Zemaljska vlada BiH je Principov pištolj (ili tri pištolja, što nije sasvim jasno), ustupila isusovcu Antonu Puntigamu, navodno velikom prijatelju i savetniku Franca Ferdinanda, da formira muzej posvećen prestolonasledniku. Kako ga je rat u tome sprečio, Puntigam je kasnije oružje ponudio porodici pokojnog naslednika austro-ugarskog prestola, ali ona nije pokazala nikakvo interesovanje za ove eksponate. I pištolj, nakon Puntiganove smrti 1926. godine, ostaje zaboravljen u arhivi jezuitskog reda u Beču.

- Na devedesetogodišnjicu početka Velikog rata 2004. godine, otac Tomas Nojlinger je otkrio pištolj i svečano ga predao direktoru bečkog Vojno-istorijskog muzeja, dr Manfredu Rauhenstajneru - kaže Bogdanović. - Ovo je izazvalo međunarodnu medijsku senzaciju. Sve novine su pisale, bez ikakvih dubljih provera i istraživanja, da je najzad “otkriven pištolj Gavrila Principa broj 19.074, kojim su ispaljeni prvi hici Prvog svetskog rata”! A, u arhivskoj građi je zabeleženo da je broj oružja Gavrila Principa bio 19.075.

Muzejska postavka bez pištolja Gavrila Principa

U vitrini bečkog muzeja od 2004. godine izložena su tri “brauninga”, bez ikakvih objašnjenja šta je sa četvrtim - Principovim pištoljem. Četiri godine kasnije, kada je odlučeno da se “famozni” pištolj broj 19.074 pozajmi londonskom Britanskom ratnom muzeju radi izložbe povodom obeležavanja Velikog rata, Tomas Ilming, kustos za oružje i tehniku pri bečkom Vojno-istorijskom muzeju, oprezno je priznao da se u zbirkama muzeja nalaze samo tri od četiri pištolja atentatora. I da se “samo pretpostavlja da su iz jednog od njih ubijeni Franc Ferdinand i Sofija Hotek”.

- Kako nije izvršena forenzička analiza oružja, što je bilo moguće pošto se zrno izvađeno iz tela Sofije Kotek čuva u Konopištu, kustos Ilming je odbio da daje bilo kakve preciznije izjave o sudbini Principovog pištolja - ističe Bogdanović. - Samo je napomenuo da su pištolji dobijeni od Jezuitskog reda, gde su dospeli zahvaljujući “jednom jezuitskom svešteniku koji je obavio miropomazanje Ferdinanda i Sofije”. Pištolj Gavrila Principa je nestao i do danas, najverovatnije, nije pronađen.


AMERIKA

AMERIČKI stručnjaci za naoružanje tvrde da su nakon savezničkog bombardovanja Beča, mnogi eksponati iz muzeja, uključujući i pištolje sarajevskih atentatora, preneti na sigurnije mesto u Salcburg. Kada je 5. maja 1945. godine 106. američka divizija ušla u Salcburg, ti pištolji su nestali i postoji velika verovatnoća da je Principov pištolj odnet u SAD.