Sjaj „Beogradskog četvorojevanđelja“

DAVNE 1552. godine prva odštampana knjiga ugledala je svetlo dana u osmanskom Beogradu. Kako nam je objasnio viši kustos Muzeja grada Beograda Vladimir Tomić, sve što se pouzdano zna o „Beogradskom četvorojevanđelju“, okolnostima pod kojima je izdato, izdavačima, štamparu, vremenu i mestu štampanja može se pročitati u pogovoru i kolofonu, koji obuhvataju poslednja dva lista u knjizi.

Pogovor je pisan u tradicionalnoj formi zapisa u rukopisnim crkvenim knjigama. Nakon uobičajenog, opšteg teološkog uvoda, uneti su konkretni podaci o svim učesnicima u izdavanju ove knjige. Kolofon je završni zapis, i on sadrži impresum i dataciju.

- Iz pogovora se saznaje da je najstariju beogradsku štampariju u svojoj kući osnovao knez Radiša Dmitrović - počinje priču Tomić. - Kako je zabeležno, on nije štedeo od svog imanja dok nije izlio štamparska slova, što je verovatno urađeno u samom Beogradu. Međutim, nije stigao da završi započetu knjigu pošto je u međuvremenu umro. O knezu Radiši Dmitroviću nema drugih poznatih podataka. Postoji pretpostavka da je mogao biti u rodbinskoj vezi s trgovačkom porodicom Dubrovčana koji su se naselili u Beogradu, a čije je prezime bilo Dimitrović. Pa ipak, Dmitrović je verovatnije bio poreklom iz Hercegovine. On je mogao biti jedan od onih srpskih knezova u turskoj službi koji su, zahvaljujući izvesnim privilegijama, zabeleženi kao ktitori pojedinih zadužbina. Ukoliko se pažljivo pročita tekst pogovora može se zaključiti da je Dmitrović i svoju štampariju shvatio kao zadužbinu.

U delu pogovora u kome se govori o Trojanu Gunduliću, drugom važnom učesniku ovog poduhvata, navodi se da je posle smrti kneza Radiše Dmitrovića štampariju preneo u svoju kuću, „da nije štedeo od svog imanja, niti je dao telu odmora dok knjigu nije završio“.

Međutim, teško se može pretpostaviti da se ovog posla prihvatio iz nekih drugih razloga osim trgovačkih - objašnjava naš sagovornik.

- Motivi svakako nisu bili ni verski ni nacionalni, pošto je Gundulić, kao i svaki građanin Dubrovačke republike, bio rimokatoličke veroispovesti.

Tako je prva beogradska štamparija, u početku zamišljena kao zadužbina, dobila karakter trgovačkog poduhvata. Trojan Gundulić je umro u Beogradu 1554. ili početkom 1555. godine, bez bliže rodbine.

Štamparija van manastira

Beogradska štamparija je pokrenuta s namerom da zadovolji znatne potrebe za bogoslužbenim knjigama, i to u Beogradu, središtu prostranih srpskih oblasti, daleko od drugih štamparija u kojima su izdavane ćirilične knjige. Zanimljiva je okolnost da beogradska štamparija nije nastala pod okriljem Srpske pravoslavne crkve, u manastiru, već u gradu, u svetovnoj sredini.

Treća ličnost koja se pominje u pogovoru je „grešni, mnogo okajani i poslednji među inocima, jeromonah Mardarije iz manastira zvanog Mrkšina crkva, koji je blizu Crne Gore“.

- Ne zna se pouzdano gde je jeromonah Mardarije ovladao štamparskom veštinom - dodaje Tomić. - Postoji pretpostavka da je zanat učio u prvoj mileševskoj štampariji između 1544. i 1546. godine. Koliko je poznato, Beogradsko četvorojevanđelje je njegovo prvo i najuspelije delo. Kasnije je u Mrkšinoj crkvi pokrenuo poslednju srpskoslovensku štampariju na srpskom tlu. U njoj je 1562. godine štampao još jedno „Četvorojevanđelje“, a 1566. „Cvetni triod“. U pogovorima tih knjiga ostavio je nešto više podataka o sebi. Tako saznajemo da je rodom bio iz nekog mesta na reci Drini, „otačastvom od reke Drine“. Prvi beogradski štampar, jeromonah Mardarije, Srbin iz Podrinja, istovremeno je bio i poslednji istaknuti majstor starog srpskog štamparstva. O Mrkšinoj crkvi se zna pouzdano samo da je bila posvećena Vaznesenju Gospodnjem i da se nalazila u jugozapadnoj Srbiji, u okolini Kosjerića ili Valjeva.

Prema navodima iz kolofona, Beogradsko četvorojevanđelje je završeno 4. avgusta 1552. (godina je označena brojevima na vizantijski način - 7060). To je ujedno bila i jedina knjiga štampana u beogradskoj štampariji.

Jedina knjiga

Uzori Beogradskog četvorojevanđelja jesu rukopisna jevanđelja. Koliko je do sada poznato, sačuvano je četrdesetak primeraka, od kojih se jedan čuva u Muzeju grada Beograda. Primerak je potpun, sadrži kompletan tekst na 211 listova i jedan je od najbolje očuvanih. Štampan je na papiru, u folio formatu, krupnim ćiriličnim slovima na srpskoslovenskom književnom jeziku, dvobojnom, crveno-crnom štampom, s očiglednom namerom da bude reprezentativna liturgijska knjiga. U njemu su u nizu izložena četiri kanonska jevanđelja po Mateju, Marku, Luki i Jovanu. Jevanđelje je najznačajnija hrišćanska knjiga, u kojoj su ispričani život, učenja i dela Isusa Hrista, kao i njegovo stradanje i vaskrsenje. Ispred svakog jevanđelja nalazi se spisak poglavlja i predgovor. Iza jevanđeljskih tekstova nalaze se uputstva o čitanju pojedinih jevanđelja u toku godine, pregled vaskrsnih jevanđelja, mesecoslov od 1. septembra do 31. avgusta, popis začela jevanđelja za razne potrebe i službe pojedinim svetiteljima i uputstvo za čitanje vaskrsnih jevanđelja po glasovima. Knjiga se zaključuje već pomenutim pogovorom i kolofonom.

- Na kraju, treba naglasiti da je Beograd bio jedini grad na Balkanskom poluostrvu koji je u 16. veku imao štampariju za knjige na srpskoslovenskom jeziku, ako se izuzme Skadar, za koga postoje mišljenja da je sporan kao mesto štampanja - ukazuje viši kustos Vladimir Tomić. - Pored toga, na Balkanu su do tada postojale još samo dve štamparije u gradovima uopšte. Obe su štampale knjige na glagoljici i obe su bile u primorju: u Senju (1494-1496, i 1507-1508) i Rijeci (1530-1531). Zanimljiv je podatak da Dubrovnik, u kojem se negovala pismenost i književnost i čiji su se trgovci bavili štampanjem i prodajom knjiga, u to vreme nije imao svoju štampariju. Sa Beogradskim četvorojevanđeljem je zapravo otpočelo štampanje knjiga u Beogradu, nastavljeno tek po obnavljanju srpske državnosti u 19. veku, u Kneževini Srbiji, 1831. godine.

Beograd 16. veka

TOKOM 16. veka Beograd je postao jedan od najprometnijih trgovačkih gradova u evropskom delu Osmanskog carstva i u njemu se preplitalo nekoliko glavnih kopnenih i rečnih puteva u ovom delu sveta, kao i ključna saobraćajnica, Carigradski drum. Osim domaćih Srba, doseljenika iz Bosne i Hercegovine, Dubrovčana, Turaka, Grka, Jevreja, Jermena, Mađara i Cigana, koji su tada sačinjavali njegovo stalno stanovništvo, u Beograd su sa svojom robom dolazili i Arapi, Persijanci, Tatari i mnogi drugi trgovci sa istoka. Grad je naglo menjao i svoj izgled, dobijajući odlike naselja orijentalnog tipa.

U privrednom životu Beograda pod Turcima u 16. i 17. veku, pre svega u trgovini, veliku, često i presudnu ulogu imali su Dubrovčani. Njihova kolonija se nalazila u predgrađu koje se spuštalo prema Dunavu, u blizini velikog bezistana i glavne čaršije, odnosno u trgovačkom središtu grada. Bila je teritorijalno zaokružena i jedinstvena, sabrana oko jednog malog trga, nazivanog ponekad dubrovačkom, hrišćanskom ili latinskom čaršijom.

Monah, štampar i urednik

JEROMONAH Mardarije je rukovodio celokupnim poslom štampanja Beogradskog četvorojevanđelja. Njegovo učešće u štampanju knjige bilo je mnogo složenije nego što se podrazumeva pod uopštenim terminom štampar. U isto vreme bio je i redaktor, tehnički urednik, priređivač i korektor svog izdanja. Tehničke poslove samog štampanja obavljali su drugi radnici, kojih je bilo više. To pravilo je važilo za sve štampare u starim srpskim štamparijama.