BEČ ZABRANIO HUMANI ODNOS PREMA SRBIMA: Vrhovi Dolomita čuvaju uspomene na srpske ratne zarobljenike nepokornog duha
Dodaj Novosti kao svoj Google izvor
SVAKI čovek mora znati da humanost znači slabost pred takvim neprijateljima, zapisano je u naređenju o postupanju sa srpskim zarobljenicima u naredbi broj 66. iz marta 1916. koju je vrhovna vojna komanda iz Beča poslala austrougarskim vojnicima na Dolomitima.
foto :Boris Subašić
U arhivu Južnog Tirola je sačuvan izveštaj okružne komande o sabotaži koju su napravili srpski zarobljenici dok su kao robovi manje vredni od mula na leđima nosili pešadijsku i artiljerijsku municiju do najviših austrougarskih položaja, na visinama od oko 3.000 metara.
foto Museo Storico Italiano della Guerra
Feldmaršal Ludvig Gojginger je razrešio njihovu dilemu sledećom naredbom: "Ponovo se naređuje da se ratni zarobljenici streljaju na licu mesta u slučaju minimalnog odbijanja... AOK (Armeeoberkommando, Vrhovna komanda Austrougarske) je naredila da se u postupanju sa srpskim ratnim zarobljenicima koji su angažovani na terenu primeni drakonska strogost i da se po strani stave svi obziri prema ljudima. Ljudi moraju biti prisiljeni na rad najstrožim sredstvima".
Stražarima je naređeno da u slučaju i najmanjeg znaka neposlušnosti, odbijanja rada ili pokušaja bekstva bez upozorenja upotrebe vatreno oružje ili bajonete. Svaki pokušaj organizovanja, pritužbi na glad ili usporavanja seče i prenosa drva tretiran je kao vojna sabotaža, a kazna je bila trenutna egzekucija. Ova naredba je redovno čitana pred strojem izgladnelih zarobljenika kako bi terorom slomio bilo kakav otpor i osiguralo da odredi ispunjavaju nemoguće zadatke na planinskim vrletima.
Istorijski značaj ovog dokumenta u potpunosti demaskira sliku austrougarskih "radnih" logora i pokazuje da ubijanje zarobljenika nije bilo plod samovolje pojedinačnih brutalnih stražara, već zvanična, pisana naredba bečke vojne komande koja je svesno pogazila sve odredbe Haških konvencija o postupanju sa ratnim zarobljenicima. U mučenju srpskih zarobljenika isticali su se budući Jugosloveni iz regimenti sa prostora današnje Bosne i Hercegovine i Hrvatske.
foto :Boris Subašić
Teško je ne misliti o ovom užasu hodajući sa šarenom gomilom planinara i rekreativaca po stazama koje iz doline Bai de Dones na prevoju Flazarego vode na dva naspramna vrha Dolomita: Ćinkve tori gde su na oko 2.250 metara nadmorske visine nalazili italijanski položaji i Lagacuoi gde su bili austrougarski.
Italijanski inženjerci su sami ukopavali puteve i staze po liticama Dolomita, a bečki oficiri su za taj ropski posao angažovali srpske i ruske zarobljenike, gazeći međunarodne norme o postupanju sa ratnim zarobljenicima definisane Haškim konvencijama o kopnenom ratu iz 1899. i 1907. godine. Prema njima zarobljeni vojnici se više nisu smatrali neprijateljima, već su morali biti tretirani "čovečno", što je značilo da su mogli biti zaposleni kao radna snaga ali ne u aktivnostima koje su direktno povezane sa "ratnim naporima". Navodno civilizovani Beč je zanemario ta obavezujuća pravila i sav "manje vredan" i "varvarski" srpski "ljudski materijal" stavio u funkciju ratnih napora.
Na Dolomitima se jasno vidi duh koji je stvorio Hitlera i nacionalsocijalizam. Idući ka muzeju Velikog rata na platou Ćinkve tori prolazio sam kraj kolona dalekoistočnih turista koji su sa zanimanjem posmatrali strme staze po kojima su u cik-cak postavljena borova debla učvršćena na krajevima debelim metalnim šipkama zabijenim u kamen i zaravnjenim stenama na uglovima. Tako je osigurano da puteljke ne raznesu prolećne bujice i građane su kaskade koje značajno olakšavaju i ubrzavaju kretanje po terenu koji bi inače bio neprohodan zbog velikog prirodnog nagiba.
foto :Boris Subašić
Teškim radom italijanskih vojnika u velikom ratu one su zasečene i pretvorene u staze sa "prijatnih" samo četrdesetak stepeni strmine duž zaklonjenog kuloara koji se ne vidi sa austrougarskih položaja sa Lagacuoija. Na vertikalnoj litici tog vrha identičnu stazu su pravili izmučeni srpski i ruski zarobljenici, koje je Beč pretvorio u robove na prostoru unakrsne vatre, uprkos normama o postupanju sa ratnim zarobljenicima.
Italijanski istoričar Marko Abram, koji je zadužio Srbe sabiranjem znanja o patnjama njihovih sunarodnika na Dolomitima u Velikom ratu, opisao je kako je bečka propaganda stvarala predubeđenja o srpskim zarobljenicima među lokalnim stanovništvom: "Nisu manjkali strahovi, predrasude i animoziteti. U tom smislu, svedočanstva oslikavaju određenu divergenciju u percepciji između ruskih i srpskih zarobljenika među stanovništvom. Dok se ruski zarobljenici često opisuju uglavnom dobronamernim rečima, u pogledu Srba nekoliko dnevnika i memoara koristi manje velikodušne prideve: "divljeg i neobuzdanog izgleda", "loši/zli", "lukavi i divlji". Lučana Pala je primetila rasprostranjenost ove tipizacije u ladinskim dolinama i sugerisala odlučujuću ulogu koju je imala austrougarska propaganda, koja je Srbima pripisivala izbijanje sukoba.
foto :Boris Subašić
Međutim, Abram je našao i drugačija svedočanstva. Sveštenik don Donato Perli iz Trenta tako zapisuje u novembru 1915. da je austrougarska propaganda meštanima predstavljala Srbe kao "okrutne i divlje varvare" kako bi sprečila da im pomažu, a da je lokalno stanovništvo bilo šokirano kada su videli te izgladnele, promrzle i polugole ratne zarobljenike koji ne pokazuju nikakvu agresiju, već doslovno umiru od gladi. Iako su stanovnici Trentina i sami bili izmučeni ratom i siromašni, oni su uprkos strogim austrougarskim zabranama i pretnjama kaznama tajno davali hranu i odeću srpskim zarobljenicima. Postoje zapisi o lokalnim ženama koje su plakale i vikale na austrougarske vojnike koji su nemilosrdno tukli zarobljenike terajući ih da obavljaju najteže poslove, kao što je čišćenje dubokog snega u ritama i ukopavanje planinskih puteva u stenu. Jedan od njih nosi ime Put krvi jer srpski i ruski zarobljenici nisu uklonjeni pre miniranja stena iznad njih i skončali su zatrpani u odronu.
foto :Boris Subašić
Među tim putevima patnje je i onaj, danas turistički, kojim sam od Kortine d'Ampeco stigao do planinskih ratnih staza koje vode do italijanskih položaja pod veličanstvenim kamenim tornjevima Ćinkve tori, ispod kojih se nalazi veliki ratni logor pretvoren u muzejsku postavku na otvorenom. Njegovi rovovi i bunkeri se prostiru na istim nadmorskim visinama na kojima su bile srpske tranšeje na padinama masiva Nidže ispod Kajmakčalana od 1916. do 1918. godine. Kao što jugoslovenska istoriografija nije zabeležila sudbinu 20.000 srpskih ratnih zarobljenika na Dolomitima, ni dve jugoslovenske države nisu našle za shodno da sačuvaju svedočanstva na prostorima gde su se borili srpski vojnici koji su obe te države stvorili.
foto :Boris Subašić
Zato sam, da bih razumeo planinsko ratovanje Srba sa Bugarima i Nemcima na masivu Nidže morao da dođem na Dolomite, veličanstveni i surovi planinski venac na severozapadu Italije. Ova zemlja je odala dužnu počast i svojim i protivničkim vojnicima čuvajući i obnavljajući njihove ratne položaje rasute po svim divljim golim vrhovima izbušenim kilometrima tunela, sa bezbroj kaverni i bunkera, gde su dve trećine vojnih gubitaka izazvali odroni kamena i lavine snega.
Nigde se kao u muzejima Ćinkve tori i Lagacuoi ne vidi tako jasno besmislenost i okrutnost Prvog svetskog rata. Taj utisak se jasno očitava na licima bezbrojnih posetilaca koji prolaze kroz rovove ukopane duboko u krečnjak, zaklone iz kojih su suprotni vrh posmatrali snajperisti i mitraljesci i zaravnjene platoe sa kojih su grmeli topovi. Strašne rane su više od artiljerijskih šrapnela nanosili oštri komadi krečnjaka koji su prštali na sve strane.
U najstrašnijoj zimi 1916-1917. hiljade života u ovdašnjem belom ratu odneli su snežni usovi koje je pokretala artiljerijska paljba ili čišćenje snega oko logora. Austrougarskim vojnicima je zbog toga bilo naređeno da ne izlaze iz svojih zavejanih jazbina tokom dana i ne čiste sneg. Za taj pogibeljni posao bili su zaduženi srpski i ruski zarobljenici čije su kosti posle otopljavanja raznosile besne planinske bujice. Veličanstveni Dolomiti zbog svega toga od srpskih posetilaca zaslužuju jednako poštovanje kao Podrinjske planine, Suvobor, Čakor, Prokletije i Kajmakčalan.
foto :Boris Subašić
KAKO SPUSTITI RANjENIKA
U MINIJATURNOJ uskoj i dubokoj klisuri na Ćinkve tori su obnovljene i baraka-spavaonica sa madracima od slame i ona koja je služila kao bolnica. U njoj su lutke u uniformama, dve koje predstavljaju pripadnike vojnog saniteta i treća koja leži u nosilima umotana u krvave zavoje. Taj prizor šokira posmatrače, terajući ih na razmišljanje kako je iko mogao da preživi teže ranjavanje. Jedini način da se povređeni spusti do 300 metara nižeg dela doline zaklonjenog od neposredne vatre bila je mala žičara, bar po lepom vremenu. Kada je bila zaleđena, niti su namirnice mogle gore, ni ranjenici dole, a snegovi ovde padaju od početka novembra i tope se tek krajem maja.
foto :Boris Subašić
IZ LOGORA NA FRONT
ZAJEDNIČKI naučni projekat "Historegio" univerziteta u Inzbruku, Trentu i Bocenu detaljno se bavio eksploatacijom zarobljenika u bivšem Južnom Tirolu, današnjem italijanskom regionu Alto Adiđe. Oni citiraju zvanične austrougarske vojne izveštaje da je nakon sanitarnih katastrofa u unutrašnjosti Monarhije kada je na primer, u logoru Mauthauzenu u zimu 1914/15. oko 12.000 srpskih zarobljenika umrlo od tifusa, vojna komanda odlučila da preživele pošalje u radne jedinice na prostoru Trentina, Južnog i Severnog Tirola.
Preporučujemo
Pratite nas i putem iOS i android aplikacije
Klikni na zvezdicu u gornjem desnom uglu i zaprati Novosti na Google News platformi
Pročitajte više
BISTRIJE MISLI U SEOSKOJ TIŠINI: Septembar je u više navrata bio važan period u životu Mileve Marić i Alberta Ajnštajna
NAKON što su studentsku ljubav Mileva Marić i Albert Ajnštajn krunisali brakom na pravoslavni Badnji dan 1903. u zgradi gradske opštine u Bernu, taj događaj su obeležili večerom u gradu sa kumovima (Konrad Habiht, švajcarski matematičar, i Moris Solovin, rumunski filozof i matematičar). Medenog meseca nije bilo, s novcem su oskudevali, ali je Albert sav važan govorio: "Stojimo sami protiv celog sveta!" Stanovi u kojima su živeli postali su kabineti za zajednička teorijska istraživanja iz fizike, gde su nastali mnogobrojni naučni radovi.
13. 09. 2026. u 12:42
TRAMP OBAVEŠTEN O PRISILNOJ MOBILIZACIJI U UKRAJINI: Hitno se oglasio po tom pitanju
AMERIČKI lider Donald Tramp izjavio je da je upoznat sa primerima prisilne mobilizacije u Ukrajini.
02. 09. 2026. u 20:45
Srbiju čeka liga nacija: Evo koliko koštaju ulaznice za mečeve protiv Grčke i Holandije
Reprezentaciju Srbije čekaju mečevi protiv Grčke i Holandije, a od petka, 11. septembra, počinje prodaja pojedinačnih ulaznica za prve dve utakmice kao i paketa ulaznica koji obuhvataju oba septembarska meča na stadionu „Rajko Mitić“ u Beogradu.
11. 09. 2026. u 12:43
Našli džinovsku anakondu u travi kraj Dunava: Policija uhvatila zmiju - sad se svi pitaju jedno
OBIČNA šetnja obalom Dunava u Bavarskoj pretvorila se u zastrašujući susret kada je jedna žena u travi ugledala ogromnu zmiju, debelu najmanje koliko i ljudska ruka. Ispostavilo se da je reč o anakondi dugoj više od dva metra.
11. 09. 2026. u 18:41
Najnovije iz rubrike
BISTRIJE MISLI U SEOSKOJ TIŠINI: Septembar je u više navrata bio važan period u životu Mileve Marić i Alberta Ajnštajna
NAKON što su studentsku ljubav Mileva Marić i Albert Ajnštajn krunisali brakom na pravoslavni Badnji dan 1903. u zgradi gradske opštine u Bernu, taj događaj su obeležili večerom u gradu sa kumovima (Konrad Habiht, švajcarski matematičar, i Moris Solovin, rumunski filozof i matematičar). Medenog meseca nije bilo, s novcem su oskudevali, ali je Albert sav važan govorio: "Stojimo sami protiv celog sveta!" Stanovi u kojima su živeli postali su kabineti za zajednička teorijska istraživanja iz fizike, gde su nastali mnogobrojni naučni radovi.
13. 09. 2026. u 12:42
KROZ "ZEMLJU MRTVIH" DO KAPIJE OTADŽBINE: Na današnji dan pre 110 godina srpska vojska počela je bitku za Kajmakčalan
NAJKRVAVIJA bitka na Solunskom frontu, u kojoj su se 12 dana i noći vodile neprekidne borbe za osvajanje Kajmakčalana, vrha planine Nidže na tadašnjoj srpsko-grčkoj granici, počela je na današnji dan pre 110 godina - 12. septembra 1916.
12. 09. 2026. u 10:00
NOVA VRSTA RAKA OTKRIVENA U TAMIŠU: Azijska rečna kozica najverovatnije stigla iz Dunava
U RECI Tamiš, u delu između Opova i Barande, jedan ribolovac je ulovio neobičnog raka, sa izrazito dugim nogama i klještima, za kog je potvrđeno da je primerak azijske rečne kozice – invanzivne vrste, čije je prisustvo u našim vodama naučno potvrđeno tek prošle godine.
11. 09. 2026. u 18:23
TRAJNI PEČAT ISTINE O ZLU: Snima se film "Ognjena Marija Livanjska" o ustaškom pokolju 1.587 Srba u selima oko Livna 1941. godine
ZLO koje su ustaše počinile na početku Drugog svetskog rata u selima oko Livna u BiH, kada su u jame bacili 1.587 Srba - muškaraca, žena i dece, biće "zapisano" i na filmskoj traci.
11. 09. 2026. u 07:00
JAK VETAR RASPIRUJE NOVA ŽARIŠTA: Već sedmi dan na Suvoj planini traje velika borba sa vatrenom stihijom koja guta šumu i nisko rastinje
JAK vetar raspiruje nova žarišta, nepristupačan teren usporava vatrogasce, a meštani se, svako na svoj način, uključuju u borbu sa vatrenom stihijom. Sedmi dan Suva planina ne miruje. Dim se nadvija nad njenim padinama i oseća kilometrima daleko, a tamo gde ljudska noga teško može da stigne, vatra i dalje pronalazi put kroz šumu i nisko rastinje.
10. 09. 2026. u 07:00
Komentari (0)