Tamo gde se reka Vitovnica pojavljuje iz klisure zvane Skop, nalazi se izvor Svetog Jovana Krstitelja, a iznad ''na vozvišenom mestu'', kraj jedne stene koja ''za obgradu služi'' nalazi se manastir Vitovnica, sa crkvom Uspenja Presvete Bogorodice. Na steni se nalaze ostaci porušenih kapela i u blizini pećina u kojoj su se podvizavali prvi monasi iz ovog kraja. Do ovog mesta sraslog uz planinu, reku i stene, dolazi se pitomim valovitim predelom, putem koji se od Petrovca na Mlavi odvaja prema selu Melnica.

Manastir i istoimeno selo svakako su dobili imena po reci Vitovnici, a reka verovatno po imenu vodeničkog točka (vitl, vit'o), koji pokreće voda i po kome se meri snaga vodenice. Imati ''melnicu sa dva vitla'' nekada je bilo veliko bogatstvo i sigurno je da je takvih u ovom kraju bilo mnogo. Zbog toga je mala, ali značajna i goropadna reka odredila imena sela i predela u ovom kraju.

S obzirom da se ova svetinja zvala i Vitelnica, Viteonica, Vitomnica i Vitaonica, mnogima je blisko i drugo objašnjenje, koje kaže da je manastir dobio ime od naziva za gostionicu (vitalnica), u kojoj se vita - obitava, boravi, živi. Ovome je potrebno dodati da se manastir u srednjem veku nazivao vitalište inoka, što bi označavalo mesto gde obitavaju monasi (obitelj).

Manastir Vitovnica je zadužbina kralja Milutina, osnovan krajem trinaestog veka. Podignut je u znak zahvalnosti za pobedu nad bugarskim odmetnicima, tatarskog porekla, Drmanom i Kudelinom, koji su godinama harali ovim krajevima. Pretpostavlja se da je tako označena i krajnja granica srpske države toga vremena. Ipak, neki podaci ukazuju da je na ovom mestu i ranije bio hram, koji je porušen i da je kralj Milutin podigao novu svetinju na temeljima stare. To bi takođe značilo da su srpski vladari i ranije držali ove krajeve, jer, zašto bi, inače, u Studeničkom tipiku pisalo da se ktitoru za godišnje parastose riba mora donositi iz Dunava i Zete.

SREDNjOVEKOVNI GRAD ŽDRELO Na sedlu između Velikog i Malog Vukana nalaze se ostaci utvrđenog naselja iz starijeg gvozdenog doba. Na lokalitetu Ladne vode, na izlazu Mlave iz Gornjačke klisure, nalazilo se keltsko utvrđenje koje je, na žalost, uništeno radom kamenoloma. Srednjovekovni grad Ždrelo sa čitavim fortifikacionim sistemom, na obe obale Mlave, jedan je od značajnih srednjovekovnih spomenika Srbije. Ostaci njegovih kula i badema vidljivi su i danas na lokalitetima: Uzengija, Jerinina kula, Dasu Mik i Jezevac. Srednjovekovni grad Ždrelo je imao bitnu ulogu u političkom, ekonomskom i vojnom životu srednjovekovne Srbije. On je i poprište sukoba između bugarskih velmoža i srpskih kraljeva, Dragutina i Milutina. (A.P)

Dodatnu zabunu o nastanku Vitovnice unosi i zapis na kamenu, uzidan levo od ulaza u crkvu, na kome je jermenskim i starosrpskim slovima ispisan tekst, koji u prevodu glasi: ''U ime Oca i Sina i Svetoga Duha, Vlada, sin Babugov, postavi taj Božji hram u spomen apostolu Jakovu i Petru, godine 6726.'' Ako je pomenuta godina zapisana na kamenoj ploči 1218, a vitovnički hram zidan od 1289. do 1291. godine, kome, onda, pripada ova ploča i ko su Babug i njegov sin? Govori se da je ovu ploču našao iguman Stefan 1856. godine, na nekom od crkvišta u okolini sela Ždrelo, doneo ga u manastir i dao da se ugradi u zid. Drugi, pak, podaci kažu da je ploča nađena među ostacima stare crkve koja je obnovljena ''... poveljenijem blagočestivago kralja serbskago Milutina''. Ma kako da je bilo, ostaje činjenica da je i mnogo pre kralja Milutina u ovim krajevima postojao veliki broj vitališta inoka, na šta ukazuju ne samo ostaci na stenama iznad manastira, već i veliki broj crkvišta u bližoj i daljoj okolini.

Najstariji podaci o manastiru i njegovom bratstvu potiču iz petnaestog veka, kada se pominje vitovnički iguman Makarije, a i zlatom okovano Jevanđelje, koje je preneto u fruškogorski manastir Bešenovo. Prema podacima o isplati i zaduženjima poreza koji se daje Turcima, bio je ovo dobrostojeći manastir. U njemu su izvršeni prepisi mnogih značajnih knjiga i stvorena velika biblioteka. Kasnije seobe odvele su vitovničke monahe na razne strane sveta, pa se knjige i druge dragocenosti mogu naći u Narodnoj biblioteci u Beogradu, Kijevu, Sremskim Karlovcima, manastiru Pakri... Srebrna čaša iz 1662. sačuvana je u Bešenovu, a srebrni pečat vitovničkog igumana Visariona iz 1703. godine nalazi se u manastiru Krušedol.

U vreme Kočine krajine Turci su hram i konake do temelja srušili, pa je od tada duži period manastir bio potpuno napušten i zarastao u korov. Obnovljen je tek u vreme Karađorđa, a u obnovi su, pored monaha, učestvovali i svi viđeniji ljudi okolnih sela, među kojima i poznate ličnosti Karađorđevog ustanka. Kompletna obnova izvršena je 1856. godine, kada je dozidana priprata i zvonik, krov pokriven belim limom, obnovljeni konaci i trpezarija, a cela površina crkve živopisana. Pored manastira podignuta je škola, sa stanom za učitelja i posebnim odeljenjem za ''konačenje otmenijih gostiju'', među koje se ubrajao i sreski starešina.

Pored 470 hektara ''oraće i kosaće'' zemlje, manastir je imao i 1160 hektara planine, koju je izdavao u zakup za sečenje drva i ispašu, zatim kafanu, nekoliko vodenica, dućan... a nekoliko puta je pomagao i istanjenu državnu kasu svojim prilozima. Bilo je to ugledno domaćinstvo do pred početak Drugog svetskog rata, kada su ''lošim gazdovanjem manastir i njegova dobra počeli da opadaju''. O posledicama ratnih godina svedoče zapisi na mermernim pločama, koji govore o sudbinama vitovničkih monaha i podaci o oduzetoj imovini i dobrima, koja će možda nekada biti vraćena.

Od prvobitne crkve, u današnjem hramu sačuvani su samo njeni temelji, a živopis i ikonostas su iz devetnaestog veka. U srednjem delu hrama nalazi se grob nepoznatog monaha sinaita koji, iako je danas prazan, narod poštuje kao veliku svetinju.

Do lekovitog izvora dolazi se stazom od manastira, preko malog mosta na reci.
Bilo u koje doba da se ovde nađete, naići ćete na posetioce koji će vam govoriti o njegovoj lekovitosti, isceliteljskoj moći i primerima izlečenja, pa stoga vernici u ovu svetinju na molitvu dolaze iz Beograda i drugih udaljenih krajeva.

Zasluge (iako on to ne bi voleo da čuje) za ponovno oživljavanje manastira i duge kolone posetilaca, imao je arhimadrit Tadej, vitovnički dalekovidac i jasnovidac, kako su ga zvali oni kojima je pomagao. Rođen je u selu Vitovnici, nedaleko od manastira, 1914, a umro 2003, pošto je zamolio da ga oslobode dužnosti igumana. Ostao je u sećanju kao otac Tadej i kao jedan od onih ''zbog kojih Sunce sija'', kako kažu njegovi sledbenici.

Hram Svete Trojice

PREDANjE KAŽE OVAKO

Ispod današnjeg manastira, u onim crvenim bregovima sa leve strane reke, vadilo se nekada gvožđe. U dolini ispod manastira bila je topionica, a reka je pokretala mnoge vitlove i na njima čekiće za kovanje poluga.

Jednoga dana dogodi se grdna nesreća: jurnu voda niz reku, poplavi i poruši sve zgrade i izginu silan svet. Ta pogibija ču se čak do kralja; on dođe to da vidi, sa nekoliko vladika i mitropolita iz Ždrela Gornjačkog. Kad sve vide, sažali mu se i zapovedi da se tu, za spomen onih mrtvaca, podigne crkva. Majstori upitaju kralja gde će zidati, a kralj odgovori: „Ovde, u ovoj dolini“.

Majstori i vladike rekoše da su tu vitlovi bili pa neće valjati, a on na to odgovori: „Zemlja je ravna, a mesto zgodno za crkvu. Neka se zida tu gde su bili vitlovi i neka se zove Vitovnica“. Tako i bude. (Predanje koje govori da je ktitor kralj Milutin. Zapisao Mihailo Riznić pred kraj 19. veka)

Najstariji deo crkve

KTITOR SAM SAGRADI CRKVU

Na brdu Mali Čukar, iznad sela Ždrelo, odakle sa male zaravni puca pogled na mlavsku ravnicu, danas se svojom lepotom ističe manastirska crkva posvećena Svetoj Trojici. Nekada je na tom mestu bio kraljevski manastir, koji je osnovao kralj Milutin. Prvobitno je bio posvećen Svetom Nikoli, a potom Svetim apostolima Petru i Pavlu. Sabor se održavao o Svetoj Trojici i to je prema svedočenju meštana bila hramovna slava.

Kao i sve vladarske zadužbine, hram je bio dosta veliki, prema nekim podacima i preko 20 metara dužine. Priprata i paraklis dozidani su kasnije.
Prvi put se pominje u poreskim knjigama 1476. godine, kao manastir Svetog Nikole u Ždrelu, a kasnije kao mesto na kome je Ali-beg (Đerđelez Alija) od crkve napravio kuću i uredio svoje boravište, kako bi sa pristojne udaljenosti i visine kontrolisao prolaze prema Gornjačkoj klisuri.

Ne zna se tačno kada je crkva obnovljena, i kada su je srušili Tatari, jer Josip Pančić piše o ostacima oslikanih zidova na razrušenom manastirištu. Sve što se može reći jeste da je obnovljena posle odlaska Turaka iz ovog kraja, i da je od tada posvećena Svetim apostolima Peru i Pavlu.

Zna se da su Turci zabranjivali narodna okupljanja i sabore. Jedan od takvih završio se tragično, a to dokazuje i preko stotinu skeleta koji su nađeni prilikom arheoloških iskopavanja pri kraju prošlog veka.

Sveti Jovan Krstitelj, Ikona iznad izvora

***

Današnja, nova crkva posvećena Svetoj Trojici jedna je od retkih koju je ktitor napravio sam svojim rukama. Narodni čovek, građevinski majstor, Sima Stevanović iz Ždrela, za tri godine ozidao je novu crkvu na mestu starog crkvišta. Od 1952. godine, kada je kupio prvu presu za pravljenje cigle, preko napornog rada u Nemačkoj i Švajcarskoj, stigao je ponovo u svoje selo i ostvario ono što je sanjao, radeći u inostranstvu oko 30 godina. Danas je Sima Stevanović monah Grigorije, u svom manastiru, sa crkvom neobične lepote i jednostavnosti.