BORAČKI krš je vulkanski breg nezemaljskog izgleda koji se kao mrki stražar izdiže nad pitomom, zelenom dolinom Gruže. Strahovite prirodne sile su na strmoj južnoj litici brega izvajale fantastične skulpture, kule, tornjeve i čestare kopalja ispred ratnika od okamenjene lave. Iza njihovih leđa, na severnoj strani brega nalaze se ostaci drevnog Borča, najvažnije tvrđave na šumadijskom delu puta od dunavskih do jadranskih luka. U doba despota Stefana Lazarevića vojna fortifikacija postala je utvrđeni grad sa vladarskom citadelom.

- O značaju Borča govori i podatak da je prilikom podele srpske despotovine na nove upravne jedinice "vlasti" ovde bilo sedište "boračke vlasti" - zapisao je arheolog prof. dr Vojislav Jovanović, jedan od retkih srpskih naučnika koji su makar i malo istraživali drevni grad.

Na nekadašnjem velikom i živom trgovištu Borča danas se nalazi centar istoimenog sela sa mnoštvom pustih kuća i jednom zatvorenom prodavnicom.

- Despot Stefan je u svojoj rezidenciji "slavnom gradu Boraču" 1405. potpisao trgovinski sporazum s Dubrovačkom republikom. Ovuda su prolazili karavani, putovali rudari Sasi, dolazili učeni monasi, zanatlije i umetnici da rade na tvrđavi i zadužbinama. Danas, našim selom niko ne prolazi, jer se asfaltni put u njemu završava. Odavde ljudi uglavnom odlaze - setno kaže Dušan Božović, hroničar Gruže, koji 40 godina sakuplja istorijsku građu o oblasti koja se u doba Nemanjića zvala Boračka župa.

Njome je prolazila saobraćajnica koja je spajala Beograd, rudarske centre na Rudniku, a zatim klisurom Ibra i dolinom Raške vodila ka Dubrovniku. Tim putem stizali su karavani sa luksuznom zanatskom robom, a vraćali su se natovareni srpskim srebrom, zlatom, kožom, vunom, voskom, vinom, medom i sirom.

Meštani Borča sa setom se sećaju turističkog buma kad je ovde snimana serija "Moj rođak sa sela". Tada su ovde dolazili puni autobusi turista. Na to doba podseća pravi muzej narodnog graditeljstva u dvorištu Dejana Miloševića.

- Otkupljivao sam stare drvene zgrade i prenosio u svoje dvorište da bih gostima pokazao kako je Šumadija izgledala. Nažalost, zbog ekonomske krize ili nečeg drugog turista više gotovo da nema - kaže Milošević, utemeljivač seoskog turizma u selu Borač.

Danas, tvrđavu posećuju samo divlji arheolozi i poneka grupa planinara koja se još vidljivom srednjovekovnom stazom penje do vrha brega na kome su temelji osmatračke kule i crkve. Odatle puca pogled na celu srednjovekovnu Boračku župu.

- Ova oblast prvi put ulazi u sastav srpske države 836. kada je župan Vlastimir suzbio česte napade Bugara i proširio granice svoje države do Save. Njegov sin Mutimir morao je da prizna nadmoć Vizantije, a tadašnji živalj prima hrišćanstvo. Stefan Nemanja ponovo osvaja Borač i rimski kastrum pretvara u jaku tvrđavu na obodu njegove države - nabraja Božović.

Stefan Prvovenčani Boračku župu daruje svojoj zadužbini manastiru Žiči, a kralj Dragutin ojačava tvrđavu i rekonstruiše njen hram Svetog arhangela Mihaila, jedinu preostalu od sedam crkava i dva manastira. Legenda kaže da je u gradu s vojskom neko vreme boravio i Dušan Silni.

Borač dobija najveći značaj u vreme kneza Lazara i despota Stefana Lazarevića, zahvaljujući novim kopovima srebra na Rudniku.

Sudbina je odredila da tvrđava na Boračkom kršu prva oseti sudbinu Srbije između istoka i zapada posle Kosovskog boja. U junu 1389. knez Lazar i njegovi vitezovi svesno su se žrtvovali verujući da brane hrišćanski svet od turske najezde sa Istoka. Već u oktobru iste godine krenula je nova invazija na srpske zemlje, ovaj put sa hrišćanskog zapada.

- Na oružanu akciju protiv Srba ugarski kralj Žigmund Luksemburški se odlučio tek posle Kosovske bitke, kad je pred sobom imao oslabljenog protivnika. On zapisuje da je preduzeo "pohod protiv Srba, šizmatika od naše katoličke vere i pobunjenika našeg kraljevstva" - zabeležio je dr Jovanović.

Vojska budućeg nemačko-rimskog cara harala je gore od Turaka dok nije zaustavljena kod mesta Borač. Žigmund je s bojnog polja pisao o žestini bitke i ogorčenoj odbrani Srba koji su kišom strela i kamenja zasipali napadače. Ugarska posada je nakratko osvojila Borač, a zatim su se Srbi vratili. Turske opsade bile su neuspešne do 1438. kada je sa brda Zlatni vrh naspram Boračkog krša artiljerija sultana Murata Drugog srušila zidine. Ipak, i posle ove stihije posada se vratila, a grad je pod srpskom vlašću ostao sve do 1459. kad je Mehmed Osvajač konačno pokorio Srbiju.

Tada je nestao Borač koji je kao metropola ucrtan na mapi sveta mletačkog kartografa fra Mavra iz 15. veka. Danas je samo na detaljnijim mapama Srbije ucrtano selo Borač sa nešto više od 200 živih domova i oko 590 stanovnika, u proseku starijih od 47 godina. Meštani veruju da se selo ne bi gasilo da je asfaltiran nekadašnji karavanski put, jer bi Borač tada bio prometno mesto na sredokraći između Kragujevca i Gornjeg Milanovca, udaljenih po tridestak kilometara.

- Borač je na idealnom mestu za seoski turizam, u centru trougla između Kragujevca, Čačka i Gornjeg Milanovca. Samo što su putevi kao u doba despotovine. Ipak, verujem da će ih neko kad-tad asfaltirati i da će ovde biti centar šumadijskog turizma - kaže Dejan Milošević.


TVRĐAVA OD LAVE

TVRĐAVA na Boračkom kršu, duga 150 metara i široka oko 50 metara, bila je vešto prilagođena reljefu vulkanskog brega koristeći i ogromne stene koje štrče iz tla kao zidine i osmatračnice.

- Tako veliki prostor zahtevao je prisustvo brojne vojne posade, a u slučaju potrebe, tu se mogao skloniti i deo okolnog stanovništva. To pokazuje da je Borač imao veoma značajnu ulogu u sistemu odbrane ovog dela Srbije, naročito u doba kad je u njemu povremeno boravio despot Stefan - zabeležio je prof. dr Vojislav Jovanović.