SA sovjetskog tenka, nad telima palih vojnika, okupljenom narodu u centru Beograda obratio se general Vladimir Ždanov. Bio je 22. oktobar, samo dva dana pošto je glavni grad oslobođen u nezadrživom naletu Trećeg ukrajinskog fronta Crvene armije i Prve armijske grupe NOVJ.
Ždanov je potom uzeo lopatu u ruke i odlučno je zario u meku zemlju Pozorišnog trga (danas Trg Republike). U tišini, pratili su ga njegovi, ali i oficiri jugoslovenske armije, na čelu sa generalom Pekom Dapčevićem.
U raki u samom srcu glavnog grada, tik uz statuu kneza Mihaila, tog dana su svečano sahranjeni ostaci crvenoarmejaca stradalih tokom Beogradske operacije, kojom je okončana 1.287 dana duga nemačka okupacija, stvorena velika oslobođena teritorija. Narod je u mimohodu, ćutke, bacao grumenje zemlje po grobovima mladih Sovjeta.
Ovo je samo jedna, pomalo zaboravljena epizoda iz prvih dana slobodnog Beograda, na koje podsećaju fotografije iz lične arhive vojskovođe Ždanova. Ambasada Ruske Federacije u Beogradu, u saradnji sa Muzejom Ministarstva odbrane Rusije i podršku našeg Ministarstva odbrane, pripremila je izložbu ovih značajnih svedočanstava povodom 65. godišnjice pobede nad fašizmom i oslobođenja Jugoslavije od okupacije.
Izložba će biti otvorena u petak u 15 časova u Domu Vojske Srbije, u centru Beograda.
- Fotografski dokumenti uglavnom su ekskluzivni i vezani su za ime oslobodioca Beograda, komandanta 4. mehanizovanog korpusa 3. Ukrajinskog fronta Crvene armije generala Ždanova - kaže se u saopštenju Ambasade. - Većina fotografija je deo lične arhive vojskovođe, koje su se duže vreme čuvale na skladištu Centralnog muzeja Oružanih snaga Ruske Federacije.
Na jednoj od crno-belih fotografija, sa datumom 30. oktobar 1944, vide se sovjetski protivavionski topovi, kako ispred sadašnjeg Doma Narodne skupštine, sipaju vatru na nemačke avione, koji su i tada često nadletali slobodni Beograd. Na drugoj, inženjerska jedinica pozira ispred palate „Albanija“.
Pa prijem sovjetske komande u Skupštini grada Beograda i, na dan oslobođenja, ljudi koji na fasadama ispisuju parole „Živeo maršal Tito. Živeo maršal Staljin“. Tačno godinu dana kasnije, pored spomenika ruskim vojnicima ispod Narodnog pozorišta, razdragani narod poveo je kolo.
Gotovo ceo Beograd tada je bio „šaren“ od sovjetskih grobova i obeležja, piše istoričarka dr Olga Manojlović Pintar u svom radu „Široka strana moja rodnaja“.
- Za samo nekoliko meseci, u samom centru grada su na gotovo svim najznačajnijim trgovima uređeni grobovi crvenoarmejaca: na današnjem Trgu Republike, na Slaviji, ispod spomenika Vuka Karadžića, u Karađorđevom parku... - navodi ova istoričarka. - Samo od 15. do 30. novembra 1944, poginulim crvenoarmejcima stanovnici glavnog grada podigli su 18 velikih i 32 mala spomenika, a pripremljena su bila 52 manja spomenika koje je trebalo postaviti do 10. decembra.
Gotovo na svim spomenicima podignutim tokom 1944. i 1945. godine dominirala je zvezda petokraka, često sa srpom i čekićem, ali je u njenom podnožju, ili sa leve strane, gotovo uvek postavljan i beli mermerni krst.
Posle Rezolucije Informbiroa i „raskida“ sa Sovjetima, grobovi palih vojnika, svečano uređivani na gradskim trgovima, preneti su na zajedničko Groblje oslobodilaca Beograda, koje je svečano otvoreno 1954. godine. Na njemu počiva 961 borac Crvene armije i 2.994 pripadnika NOVJ.
Junak fotografije koja je ovekovečila sahranu u centru Beograda, i heroj Sovjetskog Saveza, general Ždanov, nije poginuo u borbi, ali je u našoj prestonici, nažalost, ostavio život. Ždanov i maršal Sergej Birjuzov poginuli su 20. oktobra 1964. godine kada je, po kišnom i maglovitom vremenu, njihov avion udario u Avalu prilikom dolaska na proslavu godišnjice oslobođenja.

11 DANA BORBE
BEOGRADSKA operacija trajala je 11 dana. Oko 80.000 pripadnika naše i sovjetske armije vodilo je teške borbe sa oko 55.000 Nemaca iz armijske grupe „Šumadija“, kojom je komandovao general Felber. Najkrvavije borbe u centru grada vođene su 19. oktobra kod Železničkog muzeja i hotela „Moskva“. U noći između 19. i 20. oktobra, nemačke trupe povukle su se preko Save.

SLOVENSKA LJUBAV
U BEOGRADU su sahranjivani i sovjetski vojnici koji su izgubili živote u borbama za Budimpeštu. Kapetan Evgenije Petrovič Ivanuškin bio je prvi sovjetski vojnik poginuo pred Budimpeštom, koji je, po sopstvenoj želji, sahranjen u Beogradu, ispod Vukovog spomenika, 13. decembra 1944.
Novine su tada podsećale javnost da se radi o velikom prijatelju Beograda, koji se u danima osvajanja grada komandujući jedinicom „kaćuša“ zaklinjao: „Biću Nemce bez milosti, ali nijednu granatu neću da pustim na slovenski Beograd.“

NOVI SAD
CRVENOARMEJCI su sahranjivani i u drugim gradovima Srbije, objašnjava istoričarka Manojlović Pintar. U Novom Sadu, ispred Miletićevog spomenika, 9. januara 1945. svečano sahranjena četiri avijatičara Crvene armije. Među njima se nalazio i heroj Sovjetskog Saveza „strašni lajtnant Aleksandar Pavlovič Dudkin“, koji je sa dvadeset dve godine postao heroj SSSR-a.