OBJAVLJENA na srpskom jeziku davne 1882. godine, prva celovita srednjevekovnaistorija Srba čiji je autor stranac, „Istorija srpskog naroda“ Benjamina fon Kalaja, prvobitno doživljena kao danajski dar, skrajnuta je i prepuštena zaboravu. Reprint izdanje upravo je objavio „Čigoja“ čiji urednik Milovan Vitezović ovu knjigu s pravom naziva - iznenađenjem prve vrste.


MOĆNA DRŽAVA
U SREDNJEM veku srpska država ne samo na Istoku, no može se reći i u ostaloj Evropi, umela je da izdvoji sebi mesta u redu najznatnijih i najsilnijih država - napisao je u predgovoru „Istorije“ Benjamin Kalaj. - Za sjajne vlade silnoga Dušana srpsko ime bejaše čuveno i poštovano kod sviju naroda tadašnjeg obrazovanog sveta. Vladaoci Srbije presudno su uticali na sudbinu Balkanskog poluostrva, a vizantijska država u osnovima je zadrhtala pod njihovim silnim udarcima.

Austrougarski političar i ministar svih vlada u poslednje dve decenije 19. veka, Kalaj koga su smatrali najmoćnijim čovekom carstva, moćnijim čak i od cara i prestolonaslednika ostavio je veliki pečat u novijoj srpskoj istoriji. Rođen u staroj mađarskoj plemićkoj porodici bio je izuzetno obrazovan, a posebno je zanimljivo što mu je, prema nekim beleškama, majka bila Amalija (Emilija) iz porodice plemenitog roda Blašković.


Govorio je nekoliko jezika i još kao šesnaestogodišnjak preveo je 1851. Šarpentisev spis iz istorije rimske književnosti. Veliki zaštitnik bio mu je grof Julij Đula Andraši najmoćniji mađarski političar, koji ga je i predložio za generalnog konzula u kneževini Srbiji. Tako je sa samo 26 godina Kalaj došao u Beograd da bi učvršćivao veze između Srba i Mađara.


- Sa znanjem srpskog jezika, plemićkim bontonom, svojom komunikativnošću i širokim dijapazonom raznih znanja, Kalaj se odmah uklopio u vrh političkog i društvenog života Srbije - kaže Vitezović. - Zbližio se sa svim srpskim prvacima, sa profesorom Velike škole i Gimnazije, sa piscima, glumcima i slikarima. Sa knezom Mihailom je bivao svakodnevno, ne samo u audijencijama, već i na ručkovima, u čestom lovu i u svakodnevnim šetnjama. Svirao je klavir, dobro je plesao i pevao, bio vešt u mačevanju, uživao u pozorištu, bio veliki kozer a još je u Budimpešti bio ljubimac žena i sa tim glasom stigao u Beograd.

BISERI NA ZLATNOJ ŽICI
- BISTRI pogled ovoga državnika s poštovanjem priznaje i uvažava sve ono što je dobro u našem narodnom životu, i gde što nađe, on to, kao neki skupoceni biser, niže na zlatnu žicu. I ne samo to, gospodin Kalaj, kad već nađe i iznese na vidik naše mane, trudi se, da ih po sve prirodne objasni, da ih u neku ruku izvini. Pa kad se to ne da pravdati, on se okreće svima drugim suvremenim narodima, pa im uzvikuje: ko je od vas bez greha, neka se prvi kamenom baci! - zapisao je Vitković u predgovoru „Istorije“.


Uvek radoznao i druželjubiv, stalno je širio krug prijatelja i poznanika. Među njima su bili političari Milivoje Blazanac, Milutin Ilija Garašanin, Milan Piroćanac, Jovan Ristić, Stevan Mihailović, Vladimir Jovanović, Čedomir Mijatović, slikar Stevan Todorović, pisci Lazar Kostić, Đorđe Rajković i dr Jovan Stejić. Čaršijom su kružile priče da je bio u strasnoj ljubavnoj vezi sa ženom profesora Aćima Čumića, a slatko se i prepričavao trač o tome kako je sa izvesnom damom vodio ljubav u kočijama.


Tokom boravka u Beogradu Kalaj je pokazivao neizmernu naklonost prema Srbima. Izlazeći u susret svima koji su mu nešto tražili, pomagao je gde god je njegovo uputstvo moglo dobro doći, a čak se pitao i o sastavu repertoara nacionalnog pozorišta. Najveći rezultat takve njegove naklonosti jeste „Istorija srpskog naroda“ u čijem mu je pisanju puno pomogao Gavril Vitković, inženjer i istoričar, u to vreme izuzetno cenjen.


- Kalajevo delo, označeno kao prvi deo, zahvatajući period od doseljenja Slovena na Balkan do propasti srpske despotovine, veoma je, prema ondašnjim izvorima, naučno korektna i kritički pisana knjiga. I činilo bi se da je pisana samo sa istoričarskim namerama i sa izrazitim simpatijama za srpski narod i njegovu istoriju. Međutim, odeljci o istoriji srpskih zemalja Bosne i Hercegovine odlikuju se promađarskim pristupom što mu i Gavrilo Vitković, kao prevodilac i predgovarač zamera - ističe Vitezović.


Knjiga, koja je objavljena u Budimpešti 1876, može se dakle posmatrati dvojako: kao namiren dug Kalajeve ljubavi prema srpskom narodu, narodu svoje majke, dakle srbofilije, ali i najava njegove kasnije doživotne srbofobije, kaže Vitezović, i podseća na reči Milorada Ekmečića, koji je zapisao:


Do 1871. Kalaj je verovao u mogućnost saradnje srpskih i mađarskih nacionalnih ciljeva. Od 1868. do smrti aktivan političar, najpre kao generalni konzul u Srbiji, a od 1882. ministar finansija u austrougarskoj vladi, stoga odgovoran za Bosanski biro, koji je upravljao Bosnom i Hercegovinom. Kao generalni konzul vodio je obaveštajnu službu pri Generalštabu, kao ministar pokušao je da muslimanske zemljoposednike Bosne i Hercegovine učini osloncem okupacionog režima. Proklamovanjem bosanske nacije i jezika bila je zabranjena upotreba srpskog imena, naroda i jezika.“


Bez obzira na takvu Kalajevu delatnost, njegova „Istorija srpskog naroda“ bila je osnov skoro svih istorija pisanih posle nje, počev od Iričekove, Stanojevićeve, pa i Ćorovićeve. A njegova druga knjiga iz srpske istorije, „Istorija srpskih ustanika 1780-1815“ objavljena na nemačkom jeziku posle autorove smrti 1910, još nije prevedena na srpski jezik. U „Čigoji“ nastoje da se i ovo delo uskoro nađe pred našim čitaocima.