POPODNEVNI palanački mir Vršca ništa neuobičajeno nije remetilo. Nije se moglo ni naslutiti u utorak da baš tu, u rodnom gradu Paje Jovanovića (1859-1957), počinje obeležavanje 150-godišnjice njegovog rođenja. U gradu nigde bilborda, reklamnog panoa... Nad ulazom u Staru apoteku, gde je polupusta spomen-soba Paje Jovanovića, sa čuvenim „Vršačkim triptihom“ - nikakva oznaka kojom bi se skrenula pažnja na jubilej velikog srpskog slikara.
Besparica nije opravdanje. U sobu, legat, za ovako značajnu priliku nije uneta čak ni vaza sa svežim cvećem. Isto je i na ulazu u Gradski muzej, gde godina jubileja počinje izložbom „Slike Balkana“ autora Petra Petrovića, kustosa Narodnog muzeja iz Beograda.
U preciznom izboru od 25 slika i crteža koji je uradio Petar Petrović, našla se uz original i fotografija „Krunisanja cara Dušana“, ili kako ju je sam Jovanović nazvao posle Drugog svetskog rata - „Proglašenje Dušanovog zakonika“. Na fotografiji je svaki lik označen brojem, a pod fotografijom starim rukopisom ispisano ime svakog od 31 lika sa slike. Tu legendu je uz pomoć Stojana Novakovića ispisao Paja Jovanović, a po želji svog prijatelja i mecene Đorđa Roša.
Prvi put je izložen i crtež - takozvani kalk koji služi kao predložak za uljanu sliku. U pitanju je jedna od verzija „Krunisanja“, ali to ujedno objašnjava, kako kaže Petrović, i Pajinu „produkciju“, odnosno izradu više slika s istom temom gde su tek pojedini detalji menjani.
Ipak, na otvaranju izložbe bila je neopisiva gužva, a velika poseta odnosno interes publike je, kako je rekao Bojan Kovačević, doskorašnji direktor Muzeja grada Beograda - glavna stvar.
Jednostavno, ali jasno koncipirana izložba imala je poruku koju je sjajno definisao na otvaranju dr Miodrag Jovanović, koji je između ostalog, istakao da je konačno nužno „dotumačiti prevaziđen, pa i neodgovarajuće upotrebljavan termin orijentalmaleraja“.
Za zapadnu Evropu koja je diktirala terminologiju, orijent nije, kako je naglasio - zalazio u Mediteransko more, niti u evropsko kopno. Paja Jovanović, radoznali i poslovni putnik, hodio je takvim orijentom. Sadržaj njegovih slika smešten je na tlo jugoistočne Evrope. Balkana. Tako da Paja Jovanović nije bio „orijentalmaler“, već „balkanmaler“.
- Slikao je on istoriju, ljude, običaje civilizacijskog kruga kome je pripadao njegov narod. Balkan nije bio taj egzotični orijent. Za pomodnu umetnost zapadne Evrope neki divlji Balkan nije bio inspirativan... Paja Jovanović je pokušao da menja dioptriju te Evrope kojoj je kao stanovnik i slikar pripadao - rekao je Miodrag Jovanović.
To je bilo i najlepše što se dogodilo to veče. A najveselije je bilo, potom, na skromnom koktelu u nevelikom, ali prelepom vrtu Muzeja. Žagor, smeh, srdačni razgovori, susreti... kao kontrast zamračenom provincijskom miru van zidina vrta.
Kad je „premijerna publika“ napustila muzejski vrt (za kojom su ostale plastične čaše i papirne salvete razvejane po uredno ošišanom travnjaku) grad je već uvelike usnuo. A, da san ne vlada Vršcem možda bi se domaćini setili da izlože i egipatsku zbirku koju im je poznati sugrađanin poklonio, što bi ga dodatno potcrtalo kao građanina Evrope. Jer bogati građanski, intelektualni sloj Pajine epohe stvarao je i takve kolekcije...