DžEZ muzika decenijama je bila zaštitni znak našeg grada, a ostali su mnogi poštovaoci koji tvrde da je Beograd posle Nju Orleansa u drugoj polovini 20. veka imao najviše džez klubova. Taktovi ove muzike često se čuju i danas, a sve je počelo posle Prvog svetskog rata.

Kako nam je objasnio Petar Novaković, radijski novinar i posvećenik ovoj vrsti muzike, reč "džaz" pojavljuje se posle prvog velikog svetskog ratnog sukoba. Ostala je i najava prvog nastupa u našem gradu - "Američkog crnačkog džaz banda" iz maja 1922. godine u tadašnjim novinama. Nažalost, nisu sačuvani podaci da li je koncert i održan.

"Džaz bend"

- U hotelu "Palas", 22. novembra 1923. godine održan je prvi registrovani nastup nekog "džaz banda", uz odličan odziv publike - objašnjava Novaković. - U to vreme se govorilo "džaz", a ne "džez", ali prvi termin je bio pogrdan, pa je zato izmenjen. Tada kod nas sviraju dva odlična džez improvizatora, bubnjar Isa Alfandari i klarinetista Milan Pavlović, koji je studirao u Švajcarskoj, a neko vreme je proveo i u Parizu. Tamo se susreo sa velikanima onog doba Sidnijem Bešetom i Đangom Rajhartom. Pavlović kasnije, 1928. godine, donosi prvi alt-saksofon u Beograd. Posle Drugog svetskog rata bio je zaslužan i za uvoz "selmer" duvačkih instrumenata sa Zapada, što je bilo veoma teško u to vreme.

Prvi ovakav muzički sastav u našem gradu bio je "Studentski Miki džez orkestar" koga je osnovao Rafael Blam 1927. godine. Nedavno je podatke i slike tog orkestra otkrila poznata izraelska trombonistkinja Reut Regrev. Usledili su "Laci džez orkestar", "Todo džez orkestar", ali treba znati da su neki od njih bili sastavljani samo za po jedan nastup.

Prvog dana postojanja Radio Beograda, 1924. godine, na kraju programa emitovane su čak tri džez kompozicije.

- Orkestar Šuleta Jovanovića 1938. godine snima prvu džez ploču - dodaje Novaković. - Imajući u vidu da je prva ploča sa ovom vrstom muzike snimljena 1917. godine, vidi se da Beograđani nikada nisu dugo "kaskali" za muzičkim trendovima. Najzad, najpoznatija pevačica tog vremena bila je Nina Selak, a muzičari su se dovijali na različite načine, pa su note nabavljali u Parizu, Berlinu i Budimpešti.

Džez nije lako stigao do Beograda. Naš sagovornik podseća da je reakcija konzervativnog dela grada bila burna, a izdvaja i vodećeg književnog kritičara i književnika Bogdana Popovića koji 1923. godine izjednačava džez sa "fokstrotom, futurizmom, dadaizmom i vraćanjem u varvarstvo, odnosno ukidanje svega što je civilizacija s mukom stvorila".

Ratno i poratno doba

ZA vreme okupacije tokom Drugog svetskog rata jedan pripadnik Vermahta gadno je nagrabusio zbog džeza, koji mu se, očigledno, veoma dopao.

- To je bio Fridrih Majer, poreklom Austrijanac, koji je 1942. godine bio dirigent orkestra Radio Beograda. On je dobio odobrenje od svojih nadležnih da sluša strane radio- stanice, ali su među njima neke emitovale i američku muziku, dabome, uključujući i džez. Po svemu sudeći, Majer je prekoračio ovlašćenja, pa je zadojen popularnim notama, zajedno sa prijateljima krišom svirao po kućama, što su na kraju čuli neki visoki oficiri. "Nagrada" za zaljubljenog džezera Fridriha Majera bila je - da su ga prebacili iz Beograda direktno na Istočni front.

VELIKANI Danas niko ne može da navede nekog od velikana džez muzike koji nije gostovao u našem gradu. Štaviše, ova vrsta muzike je neko vreme do te mere dominirala našom kinematografijom, da su bili češći jugoslovenski filmovi u kojima se čuje džez, nego američki. Taj trend je postepeno opao krajem šezdesetih.

Posle okončanja Drugog svetskog rata vladajuća garnitura nije bila oduševljena prihvatanjem strane muzike poput ove, o kojoj pričamo, ali ipak među muzičarima i kompozitorima naglo raste interesovanje. Predvođeni Vojislavom Bubišom Simićem, ipak se probijaju. Tada su mnogi filmovi, poput "Serenade u dolini sunca", "Mladića sa trubom" i "Bala na vodi" uvodili novu muziku među Beograđane.

- Već 1948. godine osnovan je Zabavni orkestar, koji je 1954. preimenovan u Džez orkestar Radio Beograda. Tokom 1953. osnovano je i Udruženje džez muzičara, a dirigent i kompozitor Mladen Guteša i trubač Duško Gojković postaju jedini Srbi koji su se našli u prestižnoj "Svetskoj džez enciklopediji" Leonarda Federa 1954. godine.

Naše "Novosti" su tada veoma u trendu, pa tako citiraju i Bojana Adamiča, dirigenta iz Ljubljane koji kaže da "džez nije moda, već potreba koja se u današnjem tempu života sama nameće", a od tada ovu vrstu muzike počinju da uvažavaju i politički i muzički autoriteti.

- Prvi američki džez orkestar gostuje u našem gradu 1956. godine, a predvodi ga legenda Dizi Gilespi, da bi na Bledu bio organizovan prvi festival u Jugoslaviji. Prvi takav muzički skup u Beogradu održan je 1971, ušao je u legendu kao Beogradski džez festival, koji je imao pauzu od 1990. do 2005. godine.

Na kraju, jedno pravilo je ostalo u našem gradu do današnjih dana: Kada muzičara opišete kao "džezera" - znalo se da je vrhunski.


MAJLS DEJVIS

Legenda Majls Dejvis bio je nekoliko puta gost našeg glavnog grada, i, kako objašnjava Novaković, veoma je voleo Beograd.

- Tokom 1986. Majls je održao koncert u Sava centru, koji je bio veoma posećen. Neposredno pre toga bio je u prestonici Japana, Tokiju, gde je samo on dobio honorar od milion dolara, ne računajući orkestar. U Beogradu je svirao za zanemarivu svotu, u poređenju sa onim što je dobio u Zemlji izlazećeg sunca.

Ali, voleo je da svira ovde.

ORIGINALNI BUBNjEVI Gostovanje prvog džez orkestra posle rata odigralo se 1954. godine, kada je u Beogradu bila Juta Hip. Tada su naši sugrađani prvi put mogli da vide pravi set bubnjeva. Tada "Večernje novosti" hvale ovu predstavnicu "kul džeza", uz reči da ovaj stil "dozvoljava mnogo nijansiranije izvođenje i umetnički viši nivo nego sving-džez".

DESET FESTIVALA

Čak deset džez festivala se održava u Srbiji, što je spram teritorije i broja stanovnika naše zemlje veoma neobično.

Naš sagovornik podvlači i to da je festival koji se održava u Kanjiži krajnje interesantan jer gaji stil "fri džeza", a to je jedini takve vrste u Evropi.


SVIRKA U MRAKU

U Titovo vreme socijalističke Jugoslavije gost u Domu sindikata bio je Soni Rolins, tenor saksofonista svetskog glasa, sa svojim orkestrom.

- U to doba svi su morali da prate rigidni moral koji je zapovedalo tadašnje društvo - objašnjava Novaković. - Svetlo u sali moralo je da bude ugašeno tačno u ponoć i tu nije bilo dileme. Budući da je Rolins odužio koncert, koji je, doduše, i nešto kasnije počeo, službenik koji je bio zadužen za rasvetu naprasno je ugasio svetlo tačno u 24.00.

Svi su bili zatečeni novonastalom situacijom, ali ne i veliki džez muzičar, koji je nastavio sa svirkom. Pratio ga je orkestar, a zatim je u sali nastala neverovatna euforija.

U mraku.