MILUTIN je ime koje su Kraljevčani iz milošte nadenuli spomeniku srpskim vojnicima palim za otadžbinu u ratovima 1912-1918, koji je danas simbol ovog grada. Malo je poznato da je original ove monumentalne skulpture izrađen u Beogradu, gde je trebalo da bude postavljen u parku Ćirila i Metodija. Međutim, uprkos zahtevima umetnika i javnosti „beogradski Milutin“ je završio 1931. kao spomenik na kosturnici branilaca Beograda 1914-1915. na Novom groblju.

Nažalost, za javnost je još zatvorena bogato ukrašena podzemna kripta, u kojoj počivaju znani i neznani junaci, čije su kosti iskopavane širom Beograda godinama posle Velikog rata, tamo gde su pali i na brzinu zatrpani. Tajanstveni „beogradski Zejtinlik“ odnedavno je ponovo blistao pošto su ga renovirali stručnjaci gradskog Zavoda za zaštitu spomenika kulture.

- Restaurirana je kripta i više od 4.000 kaseta, u kojima počivaju kosti branilaca Beograda - kaže arhitekta Aleksandar Gavović, koji je rukovodio projektom. - Ovaj vredan spomenik pre izvesnog vremena opasno je ugrozila vlaga, ali Zavod i VMA su preduzeli sve da spasu kriptu i vrate joj prvobitni sjaj.

Nažalost, kosturnicu i skulpturu više ne okružuje aleja kao u međuratnom vremenu, kada je spomenik bio čest motiv na razglednicama Beograda. Zeleni pojas danas je načičkan mnogobrojnim nadgrobnim spomenicima piramidama novijeg datuma.

Neobična je sudbina ove skulpture, koju je projektovao arhitekta Roman Verhovskoj, a figuru vojnika izveo vajar i ratni veteran Živojin Lukić. Kao ni kosturnicu, spomenik nije finansirala država koju su ratnici stvorili, već su ga svojim novcem platili Udruženje rezervnih oficira i ratnika, uz pomoć Beogradske opštine.

- Spomenik visine 18,5 metara i težine 2.780 kg, izliven je u Vojnotehničkom zavodu u Kragujevcu - kaže Dragan Baltovski, direktor JKP Pogrebne usluge. - U vreme podizanja bio je jedan od najvećih spomenika na području Kraljevine Jugoslavije. Na njemu je i originalni top iz bitke za oslobođenje Beograda.

Podizanje „beogradskog Milutina“ obeležila je oštra višegodišnja polemika: vlasti su zahtevale da se spomenik smesti na Novo groblje, na tadašnjoj gradskoj periferiji, a autori, ratnici i javnost tražili su da monumentalna skulptura bude u centru grada, jer će inače ostati potpuno nezapažena. Spomenik je ipak završio na groblju radi mira u kući, jer su Kraljevinu Jugoslaviju počeli da potresaju hrvatski separatistički zahtevi i lansirana je teza o „srpskom hegemonizmu“ i „solunaštvu“.

Mnogo tvrdokorniji bili su kraljevački veterani balkanskih i Prvog svetskog rata, kojima je Udruženje rezervnih oficira i ratnika ustupilo planove skulpture. Oni uprkos pritiscima nisu dozvolili da njihov spomenik završi na groblju i „Milutin“ je postavljen 1932. na centralni trg, gde je kao simbol Kraljeva stajao sve do 1960, kad su ga tadašnje vlasti premestile na rub groblja, navodno zbog „urbanističkog uređenja“. Tek 22 godina kasnije spomenik je vraćen u centar grada.

Jedini „Milutin“ koga nisu pomerale političke mene je treći bronzani ratnik, koji stoji na večnoj straži na nepristupačnoj litici Ibarske klisure, na mestu gde su nekad srpski vojnici branili odstupnicu izbeglicama na mučeničkom maršu ka Albaniji.


VEČNA KUĆA HEROJA

Novo groblje nastalo je 1886. kao treća hrišćanska nekropola u Beogradu i na njega su preneti pokojnici sa starog tašmajdanskog groblja. Znamenitost ove nekropole su vojnička groblja ratnika i više od 900 značajnih skulptura, zbog kojih je Novo groblje uvršteno u Asocijaciju značajnih grobalja Evrope i predstavlja turističku atrakciju.

Gradnja kosturnice završena je 1928. U Kosturnicu su do kraja 1934. preneti posmrtni ostaci 3.529 identifikovanih i 1.074 neidentifikovana ratnika branioca Beograda.