KONSTITUISANjE vojnog suda (divana i urfije) u Prištini 6. marta 1882. godine (na dan proglašenja Srbije za kraljevinu), sa ciljem ponovnog uvođenja reda i mira na prostoru Kosovskog vilajeta narušenih pobunom Prizrenske lige, koju je tokom 1881. ugušio general Derviš-paša pobedom kod Štimlja, odnosno suđenje Albancima koji su pružali otpor regularnoj turskoj vojsci, ubrzo se pretvorilo u sredstvo za obračun sa istaknutim hrišćanima Srbima na prostoru tog vilajeta.

Obrazovanje prekih sudova predstavljalo je smišljenu akciju zastrašivanja i fizičkog obračuna s najuglednijim predstavnicima srpskog naroda (sveštenicima, učiteljima, profesorima, trgovcima, zanatlijama, seoskim kmetovima), koji su mogli da postanu potencijalni nosioci nacionalne ideje i okupljanja Srba na području Kosovskog vilajeta, odnosno da predstavljaju opasnost po očuvanje integriteta turske carevine u nekim novim promenama odnosa na Balkanu ustanovljenih na Berlinskom kongresu. Sve te pokušaje je trebalo sprečiti upravo obezglavljivanjem društvene i kulturne elite srpskog naroda, odnosno njegovim pretvaranjem u beznačajan i bezopasan politički faktor na prostorima vilajeta i carstva u celini. Srbi su za vlasti u Carigradu predstavljali potencijalno opasan veleizdajnički faktor.

OVAJ planski obračun sa Srbima nije ostao bez reakcije diplomatskih predstavnika Velike Britanije u evropskim vilajetima Turske, ali i u Beogradu, kao i istaknutih Engleza toga doba. Kao jedna od garantnih sila Berlinskog ugovora, britanska politika je posebnu pažnju poklanjala očuvanju statusa kvo, odnosno mira i stabilnosti na Balkanu. Bilo je to jedno od osnovnih načela njene balkanske politike. Od 1880. godine do 1888, Forin ofis je preko svojih predstavnika na Balkanu tražio od Porte da prestane da proganja istaknute predstavnike hrišćanskog stanovništva, a pre svega Srbe, odnosno da obustavi suđenja koja su uglavnom bila montirana, kao i da osuđenike amnestira i pusti iz zatvora, gde su izdržavali najčešće višegodišnje ili čak i doživotne kazne u skoro nepodnošljivim i po ljudsko dostojanstvo ponižavajućim uslovima.

Inače, jedna od ključnih tačaka optužnice ticala se veleizdajničkih aktivnosti, održavanja navodnih zavereničkih veza sa susednom Srbijom, a jedna od najtežih krivica je bilo učešće u ratovima između 1876. i 1878. godine.

UMESTO da se definitivno obračunaju s pobunjenicima i predstavnicima Prizrenske lige, turski zvaničnici su upravo u albanskim vođama našli pouzdanog partnera za očuvanje turske države i sprečavanje obrazovanja nacionalno-oslobodilačkih pokreta hrišćanskih naroda na njihovoj teritoriji. Ta svojevrsna simbioza Porte i albanskih vođa postala je konstanta turske politike na Balkanu.

Zahvaljujući, pre svega, naporima ruske i engleske vlade, progoni hrišćana su prekinuti početkom 1883. godine. Međutim, na neprestane zahteve koji su stizali iz Londona i Sankt Peterburga, da se prekinu suđenja i deportovanja osuđenika u zatvore uglavnom stacionirane u maloazijskim delovima turskog carstva, odnosno da se oni koji su već osuđeni i nalaze se na robiji puste kućama, turske vlasti su u početku ili ostajale neme ili su ih odbijale. Ipak, na kraju oni koji su preživeli zatvorsku torturu su pomilovani i pušteni u periodu između 1887. i 1892. godine, i to na osnovu opšte amnestije koju je sultan izdao 1888, opet posle zajedničke akcije Rusije i Velike Britanije.

O PROGONIMA i suđenjima, katastrofalnim uslovima života u zatvorima i mučenjima Srba koji nisu bili nimalo sporadični slučajevi, govore mnogobrojna dokumenta britanske diplomatske provenijencije, ali i izveštaji poznatih engleskih naučnika.

Jedan od najuglednijih Srba koji je među prvima uhapšen na teritoriji Kosovskog vilajeta bio je Petar Kostić, učitelj i rektor Prizrenske bogoslovije. Njega su turske vlasti pritvorile još početkom aprila 1880. Razlog hapšenja je, prema svedočenju samog Kostića, bilo pismo, odnosno izveštaj namenjen srpskim vlastima u Beogradu o nasiljima koje su muhadžiri činili prema pravoslavnim hrišćanima na području Prizrena, ali i u mestima severno od Šar-planine i Kačanika.

Inače, to pismo je trebalo da bude poslato u Beograd preko Jovana Denića, nacionalnog radnika iz Gnjilana, ali je dospelo u ruke članova Albanske lige posredstvom njihovog doušnika Laze Vasića. Zahvaljujući ruskom i engleskom konzulu izbegao je linčovanje razjarenih članova Prizrenske lige, i tajno, noću, odveden u Bitolj, gde je trebalo da mu se sudi.

PRITVORENIČKE dane Kostić je proveo u Bitolju, gde su ga sudski organi detaljno ispitivali o njegovim vezama sa ruskim konzulima i vlastima u Beogradu, kao i razlozima prikupljanja podataka o muhadžirima. Opet na inicijativu ruskog i engleskog konzula u Prizrenu, Ivana Jastrebova i Sent Džona, koji su tražili od turskih vlasti ubrzavanje početka procesa, suđenje je održano 4. septembra 1880. godine.

Tom prilikom turski sudija je Kostića osudio na pet meseci zatvora, što se poklapalo s vremenom provedenim u pritvoru, tako da je praktično toga dana posle suđenja pušten na slobodu. Iz Bitolja je najpre otputovao u Carigrad, a odatle preko Varne u Beograd, jer u rodni Prizren nije smeo da se vrati zbog nestabilne situacije i pretnji članova Prizrenske lige.

Veliku zaslugu za njegovo oslobađanje imali su konzuli Jastrebov i Sent Džon. Uvažavajući napore i zalaganje engleskog konzula, Kostić je, krajem iste godine, uputio pismo u kome je izrazio zahvalnost konzulu Sent Džonu i njegovoj ženi za sve što su učinili kod turskih vlasti u cilju njegovog puštanja iz zatvora, kao i zbog pokazanog interesovanja za njegovu porodicu za vreme višemesečnog boravka u bitoljskom zatvoru. O tom pismu Džerald Guld, britanski ministar rezident, obavestio je lorda Grenvila, ministra spoljnih poslova, 20. decembra 1880. godine.

POSLE afere sa hapšenjem učitelja Petra Kostića, situacija se privremeno smirila, ali nakon što je Derviš-paša potukao trupe Prizrenske lige i posle formiranja prekih sudova, nastupio je novi, nepovoljni period za ugledne Srbe u Kosovskom vilajetu. Usledila su njihova masovna hapšenja, suđenja i deportovanja u zatvore turskog carstva. Ovaj novi talas ugnjetavanja i eliminisanja društvene, privredne i kulturne elite srpskog naroda pomno su pratili britanske diplomate u Srbiji i na prostorima Kosovskog i Solunskog vilajeta.

Tako je Sidni Lokok, ministar rezident u Beogradu, 23. novembra 1882. izvestio lorda Grenvila o hapšenju nekih ljudi u Staroj Srbiji pod optužbom da su spremali zaveru protiv Porte. O tome je razgovarao i sa Milanom Piroćancem, predsednikom srpske vlade, koji mu je rekao da ne veruje da je reč o zaveri, već da su ti nesrećni ljudi bili samo žrtve intriga plaćenog špijuna otpadnika. Lokok je nekoliko dana kasnije ponovo izvestio Forin ofis da su izvesne hrišćanske osobe uhapšene u Prištini pod optužbom da su pripremale zaveru protiv Porte, i da su uhapšene po naredbi Omer-efendije.


SUĐENjA ZBOG VELEIZDAJE

JOVAN Hadži-Vasiljević, u knjizi "Pokret Srba i Bugara u Turskoj posle srpsko-turskih ratova i njihove posledice", piše da su vojni sudovi osnovani u Prizrenu, Prištini i Bitolju odmah po završetku Berlinskog kongresa počeli da sude najuglenijim Srbima iz Kosovoskog vijaleta. Tako je, na primer, od 1879. do kraja 1883. godine samo u Prištini vojni sud zbog veleizdaje osudio dvesta četrdeset i jednog Srbina.