BRITANSKA vlada je preko svojih diplomata na Balkanu veoma pažljivo pratila sva dešavanja u Kosovskom vilajetu posle završetka Berlinskog kongresa. Razlog za to treba tražiti u činjenici da je ovaj vilajet ulazio u sastav evropskog dela Turske, a s obzirom na to da je britanskoj imperiji bilo veoma stalo do održavanja teritorijalne celovitosti i integriteta Turske, njoj je bilo veoma važno da tamošnja rovita situacija ne dovede u opasnost opstanak turske države.

Stanje u vilajetu i uopšte u Staroj Srbiji postalo je nesnosno po Srbe nakon završetka grčko-turskog rata 1897. godine, i sve više je poprimalo razmere sveopšte anarhije. Tako je, na primer, u prvoj polovini 1898. godine srpski konzul u Prištini Todor Stanković zabeležio čak četiristo primera nasilja Albanaca nad Srbima, a Stojan Novaković, u to vreme poslanik Srbije u Carigradu, u svojoj diplomatskoj noti poimenično je naveo devedeset jedan slučaj nasilja prema srpskom stanovništvu. Albanci u to vreme ne samo da su vršili zulume nad Srbima već se primećivao i njihov pojačan nacionalno propagandni rad.

BLAGONAKLON stav Porte prema njima, ali i strah od oduzimanja oružja, nagoveštene reforme doveo je do održavanja čuvene Pećke skupštine albanskih prvaka iz Kosovskog, Bitoljskog, i Skadarskog vilajeta (26-30. januar 1899. godine) kada su formulisali svoje ciljeve. Između ostalog tražili su širu autonomiju, postizanje albanskog jedinstva, organizovanje odbrane u slučaju napada sa strane. Međutim, suštinski ova skupština je izazvala pojačan teror nad srpskim življem u vilajetu i Staroj Srbiji u celini. Samo tokom marta 1899. godine iz doline Ibra na prostore Kraljevine Srbije prebeglo je oko dvesta lica, dok je po podacima srpske vlade od formiranja vilajeta do 1899. godine u Srbiju izbeglo čak šezdeset hiljada ljudi.

Od osnivanja 1878. godine Albanska (Arbanaška), odnosno Prizrenska liga ili Savez za odbranu prava albanskog naroda, kako se izvorno naziva, izaziva pažnju kako domaćih, tako i stranih istoričara i stručnjaka koji se bave albanskim nacionalnim pokretom, a koji se po mišljenju dr Slavenka Terzića zasniva na dve ideje: panilirizmu i panslavizmu.

ALBANSKA liga kao instrument u realizaciji albanskog nacionalnog programa nije bila autohtonog karaktera već se nalazila u službi ostvarivanja interesa Turske odnosno očuvanja njenog integriteta i vlasti na Balkanu, ali i važan element u realizaciji strateških ciljeva velikih evropskih sila, a pre svega Austrougarske i Velike Britanije na Balkanskom poluostrvu. Liga je, kako akademik Dimitrije Bogdanović lucidno primećuje, predstavljala jedan od oblika manipulacije Albanaca u vođenju balkanske politike velikih sila u predvečerje Berlinskog kongresa. Profesor Metju Anderson, jedan od najboljih poznavaoca Istočnog pitanja, takođe je tvrdio da je "Albanska liga nastala uz tursku podršku". Takođe je i Vilijem Miler tvrdio da je Albanska liga delimično nastala "spontano", a delimično kao rezultat signala koje je dobijala iz Carigrada.

KLICA ALBANSKE DRŽAVE KADA je Prizrenska liga počela da se odmeće od Porte, i otvoreno suprotstavlja turskim vlastima i postavlja iredentističke zahteve pred Srbiju i Crnu Goru, odnosno sve više ističe zahteve za punom autonomijom i nezavisnošću od Porte, neminovno je moralo doći do sukoba. Smatrajući da ona predstavlja klicu nacionalne, opštealbanske i antiturske političke snage u Albaniji, Porta ga je oružanim sredstvima suzbila 20. aprila 1881. kada je turski general Derviš-paša slomio predstavnike lige kod mesta Štimlje.

Albanska liga iako ističe oslobodilački cilj svog delovanja, suštinski, i praktično ipak duboko prožima panislamski karakter, što i jeste okosnica njenog političkog i verskog delovanja. To potvrđuje i činjenica da je tokom velike Istočne krize turski upravni aparat na Balkanu imao u potpunosti iza sebe Albance-muslimane kao verne zaštitnike teokratskog karaktera turske države i društva. Takođe, turske regularne čete, ali i bašibozučki odredi, u velikoj meri bile su sastavljene od Albanaca koji su prednjačili u obračunu i teroru prema hrišćanskim elementima koji su živeli na teritoriji Osmanskog carstva.

VELIKA istočna kriza dala je nadu mnogim narodima na Balkanu i mogućnost uspešnog ostvarivanja njihovih nacionalnooslobodilačkih ciljeva. Slično su reagovali i Albanci. Upravo je u periodu između Sanstefanskog mira i Berlinskog kongresa otvoreno albansko pitanje koje će ubrzo prerasti u jedno od najznačajnijih pitanja sa kojima će se suočiti evropske sile i njihove diplomatije. Otpor Albanaca primeni odredbi Berlinskog ugovora, koji će oni artikulisati kroz delovanje Prizrenske lige, biće uzrok nestabilnosti i izvor novih kriza u godinama koje su dolazile.

Faktički temelji albanskom pokretu udareni su januara 1877. kada je došlo do pobune plemena Miridita koji su uspeli čak da prekinu put Skadar-Prizren, što je dovelo do snažne ofanzive Turaka koji su zauzeli njihov centar u Orošu i ugušili pobunu. U isto vreme u Janjini okupila se grupa istaknutih albanskih vođa, na čelu sa Abdul-beg Frašerijem, koja je napravila politički program za rešenje albanskog pitanja poznat kao "Janjinski memorandum". U njemu se zalaže da se sve teritorije naseljene Albancima nađu u okviru jednog vilajeta i to sa širokim stepenom administrativne i sudske samouprave.

OVAJ memorandum je bio polazna tačka za formiranje Centralnog komiteta za odbranu prava albanskog naroda koji je trebalo da predstavlja i predvodi albanski nacionalni pokret i koji je konstituisan u Carigradu u jesen 1877. godine. Komitet je bio preteča Albanske lige i činili su ga najistaknutiji zastupnici albanske nacionalne stvari, inače intelektualci u Carigradu (Abdul-beg Frašeri, Paško Vaso, Zija Priština, Jani Vreto).

U aprilu 1878, ova grupacija, artikulisala je nacionalni program za sticanje upravne autonomije za one oblasti u Osmanskom carstvu koje su naseljavali Albanci. Prema tome, članovi komiteta su pred sebe postavili i cilj da se albanska populacija organizuje u sprečavanju oslobodilačkih aktivnosti Srbije, Crne Gore i Grčke protiv turske vlasti na Balkanu.

POJEDINI članovi ovog komiteta, između ostalih Abdul Frašeri, posebno su se angažovali u sastavljanju navodnih peticija i protesta albanskog življa koji je bio zabrinut zbog akcija balkanskih država protiv Porte, a koji su objavljivani u stranačkoj štampi. Zanimljivo je da Liga nastaje pred početak Berlinskog kongresa na kome je trebalo obuzdati ruske aspiracije na Balkanu i sprečiti širenje panslavizma u Jugoistočnoj Evropi. Turska, ali i Austrija i Engleska upravo u Albancima su videli pogodno sredstvo da se ti ruski ciljevi onemoguće i zato su pružali logističku podršku nastanku i delovanju Albanske lige.

AUSTRIJA je preko svog konzulata u Prizrenu, kao i preko katoličkih sveštenika u Peći i Đakovici, nagovarala Albance da traže autonomiju, ali u sastavu Turske.

Prema tome cilj formiranja Lige je bio da se oružanim putem onemogući narušavanje teritorijalnog integriteta i suvereniteta Turske. Suštinski, bila je to organizacija duboko prožeta islamskom verskom ideologijom, odnosno u sebi je sadržavala zalaganje za očuvanje islamskog i turskog državnog identiteta. Turska je Prizrensku ligu držala pod kontrolom i koristila je za ostvarivanje svojih interesa na Balkanu posle završetka Berlinskog kongresa, na međunarodnom planu, tačnije kao otpor realizaciji teritorijalnih odredaba Berlinskog ugovora u korist Srbije, Crne Gore i Grčke.

SUTRA: PROGON NAJUGLEDNIJIH SRBA