DRAGOCENE podatke o političkoj situaciji i etničkoj slici Stare Srbije i Kosova i Metohije u prvoj deceniji 20. veka pruža i tekst Jovana Cvijića The Balkan War and Serbia, koji je objavio, između ostalog, i za prestižni britanski časopis Review of Reviews za 1912. godinu. Cvijić je želeo da upozna britansku javnost sa stanjem u toj oblasti. U tom smislu je konstatovao da je Stara Srbija oblast najveće anarhije na Balkanskom poluostrvu, odnosno da tamo nema vlasti. On upozorava da tamo žive izmešani Albanci i Srbi, ali dok su Albanci naoružani, Srbima je zabranjeno da drže oružje. Rezultat toga je da zemlja vrvi od nasilnika i oružanih četa koje čine uglavnom Albanci. Detaljno objašnjavajući kojim metodama Albanci prisiljavaju Srbe Stare Srbije i Kosova i Metohije da se iseljavaju odatle, dao je važne podatke o broju iseljenih Srba i trenutnoj etničkoj slici tog prostora.

Prema Cvijićevim proračunima, ukupno je 150.000 Srba otišlo iz Stare Srbije, pri čemu je najveći intenzitet iseljavanja zabeležen krajem 17. i početkom 18. veka, kada je otišlo 37.000 srpskih porodica, kao i tokom 18. i 19. veka, kada se odselilo oko pola miliona ljudi. U pogledu broja Srba koji su živeli na tom području početkom 20. veka, konstatovao je da on iznosi do 900.000, od kojih je od dvesta do trista hiljada Srba muhamedanske vere, a ostalo su pravoslavni Srbi. Prema njegovoj računici, u Staroj Srbiji živi i između 150.000 i 200.000 albanizovanih Srba - Arnautaša, dok su njih oko trista do četirista hiljada nasilni kolonisti koji su sišli sa albanskih planina.

S NASTANKOM Načertanija, srpskog nacionalnog i državnog programa iz 1844. godine, koji je podrazumevao jednu široku akciju oslobođenja srpskog, ali i drugih balkanskih naroda od turske i habzburške vlasti, i njihovog ujedinjenja u jednu veliku slovensku državu, javljaju se i ideje, pre svega kod Ilije Garašanina, da se uspostave kontakti i sa katoličkim Albancima. U tom smislu je došlo i do misije Stefana Verkovića, filologa i sveštenika, u severnu Albaniju 1844. godine, a četiri godine kasnije ostvaruje se kontakt Garašanina i mirditskog opata Gaspara Krasnikua, zahvaljujući kome je došlo i do sporazuma o zajedničkoj akciji sa Bibom Dodom, mirditskim knezom 1849. godine.

Zanimljivo je da je Ilija Garašanin od prvobitnog protivljenja stvaranju nezavisne albanske države, sredinom šezdesetih godina 19. veka dopuštao mogućnost nastanka nezavisne Albanije i pridobijanja Albanaca za širu akciju protiv osmanske države. Garašaninova ideja je bila da se Albancima posle pobede nad Turskom ostavi sloboda da sami odluče da li će oformiti sopstvenu državu koja bi se prostirala između Vojuše i Drima ili će se pripojiti Srbiji ili Grčkoj.

PONOVO otvaranje istočnog pitanja do koga je došlo 1875. godine i ratovi koji su usledili 1876-1878. godine (srpsko-turski, rusko-turski i ponovo srpsko-turski) doveli su kako, s jedne strane, do ukrštanja interesa velikih sila na prostoru Balkana, tako i do prvog velikog sukoba Srba i Albanaca u južnoj Srbiji, Staroj Srbiji odnosno u Kosovskom vilajetu. Dok su Srbi na tim prostorima sa oduševljenjem dočekali izbijanje tih ratova, verujući da je konačno došao kraj njihovim patnjama i da to ujedno predstavlja priliku za konačno nacionalno oslobođenje i ujedinjenje sa maticom Srbijom, Albanci su u njima videli opasnost po svoje nacionalne interese.

Upravo su albanske jedinice činile okosnicu turskih jedinica u ratu protiv Srbije 1877. godine. Albanci su, kako navodi Dimitrije Bogdanović, pružali najžešći otpor u borbama za Prokuplje i Kuršumliju. Srpska vojska je prilikom proboja ka Kosovu januara 1878. godine vodila neprestane borbe sa Albancima. Tom prilikom srpske snage su oslobodile Gnjilane, doprle do Prištine, ali su nakon rusko-turskog primirja u Jedrenu prisiljene da se povuku na liniju razdvajanja krajem februara 1878. godine.

INTERESOVANjE Forin ofisa za balkansku zbilju, a posebno za situaciju u Kosovskom vilajetu, nije iščezlo nakon Berlinskog kongresa. Naprotiv, ono je poraslo, s obzirom na to da je u najvećem interesu Londona bila pacifikacija tog prostora kao najkraćeg puta koji je vodio do njenih kolonija na Istoku, a pre svega do Indije. Iako tada direktno nije prisutna na tom području već svoj uticaj ostvaruje posredno preko Austrougarske, ipak zainteresovanost Velike Britanije za Balkan i Kosovski vilajet potkrepljuju mnogobrojni izveštaji različite provenijencije (diplomatske, političke, vojne, privredne, kulturne) njenih diplomata iz Carigrada, Beograda, Niša, Bitolja, Skoplja, Soluna i Skadra.

Na osnovu tih briljantnih i iscrpnih dokumenata, koji, svaki za sebe, predstavljaju male, ozbiljne studije, možemo uočiti osnovne obrise britanske politike prema tom prostoru i stav koji su zauzimali prema Albancima, ali i Srbima i ostalom slovenskom stanovništvu. Od 1878. do 1903. najčešće se piše o stanju na granici Srbije i Kosovskog vilajeta (međusobni sukobi, granični incidenti, upadi naoružanih grupa), o odnosu turskih vlasti i Albanaca prema Srbima i o njihovom nesnosnom položaju, nezadovoljstvu zvanične Srbije zbog stalnog progona i ubijanja Srba.

ISTOČNO pitanje, kao jedno od najkomplikovanijih i najznačajnijih međunarodnih političkih i diplomatskih problema, koji je obeležila borba za opstanak Osmanskog carstva na Balkanskom poluostrvu i na Levantu, nastalo je sredinom 18. veka, da bi u 19. veku ušlo u kritičnu fazu, i to u više navrata (nacionalnooslobodilački pokreti i revolucije balkanskih naroda, Prva i Druga egipatska kriza 1831-1839, Krimski rat 1853-1856, Velika istočna kriza 1875-1878). Istočno pitanje je takođe podrazumevalo i zainteresovanost velikih sila za njegovo rešavanje kroz međusobnu borbu oko podela turskog nasleđa u jugoistočnoj Evropi, na Bliskom istoku i istočnom Sredozemlju. Treću važnu komponentu Istočnog pitanja činila je oslobodilačka borba balkanskih naroda.

Istočno pitanje je faktički otvoreno 1782. godine tzv. Grčkim projektom ruske carice Katarine i habzburškog cara Josifa II o međusobnoj podeli evropskih delova Turske. Radilo se o istorijskom dogovoru dveju evropskih sila o podeli interesnih sfera na Balkanskom poluostrvu. Iz ovog projekta proizilazile su ruske pretenzije ka istočnom delu Balkana, a Habzburške monarhije ka zapadnom delu poluostrva. Ovim sporazumom jasno su se pokazivali najvažniji planovi ove dve sile u Istočnom pitanju, odnosno njihova želja da imaju presudnu ulogu u njegovom rešavanju. Svoj dogovor dve strane su potvrdile novim tajnim ugovorom iz 1795. godine.

SRBI VEĆINA U PRIŠTINI

MIROSLAV Spalajković je dao precizne a o nacionalnoj i verskoj strukturi gradova i kaza u tri sandžaka. Tako su, na primer, Srbi pravoslavci bili većina u prištinskoj i gnjilanskoj kazi u Prištinskom sandžaku, a u Prizrenskom sandžaku su činili većinu u Sredskoj i Podrimlju, dok su u Orahovcu živeli izmešani sa poarnaućenim Srbima. Albanci su u tim sredinama govorili srpski jezik. Najočitiji takav primer je Gora. U Pećkom sandžaku su takođe živeli izmešani Srbi i Albanci. Što se tiče Albanaca, oni su u apsolutinoj većini bili u Drenici, Labu i okolini Uroševca. Pravih Albanaca, prema Spalajkovićevoj statistici, nema više od hiljadu kuća u Prištinskom sandžaku i većinski su koncentrisani u Uroševcu.