KOSOVSKI vilajet je bio česta tema naučnih iostraživanja i velikog broja najuglednijih britanskih profesora, naučnika, i publicista krajem 19. i na početku 20. veka. U njihovim knjigama i radovima oni pišu o geografiji, demografiji, istoriji, jezičkim osobenostima tog prostora. Osvrnućemo se na nekoliko najistaknutijih autora i njihovih studija.

Britanski istoričar Vilijam Miler, koji je nekoliko puta boravio na Balkanu (1894, 1896, 1897. i 1898) i smatra se dobrim poznavaocem istočnog pitanja, zapisao je 1898. godine da je "Kosovski vilajet većinski srpski i da je i u poslednjih šest godina tamo daleko više srpskih nego bugarskih škola". Izneo je i zanimljiv podatak da je u školskoj 1893-

-1894. godini u "Kosovskom vilajetu bio 117 srpskih škola sa 5.147 učenika i učenica i 159 učitelja, a da je u međuvremenu broj srpskih škola povećan na 140".

Pišući 1906. godine o etničkoj slici Kosova i Metohije i Stare Srbije Henri Breilsford u knjizi Macedonia:Its Racesand their Future zaključuje da dok je pre dvesto godina tamo živela većina hrišćana pod vlašću muslimanske manjine, u trenutku kada je on početkom dvadesetog veka obišao taj prostor, udeo hrišćanskog življa u ukupnom stanovništvu bio je oko jedne trećine što je po njegovom mišljenju rezultat emigracija, masakra, nasilne verske konverzije. Naveo je i konkretan podatak da u dva sandžaka koji čine Staru Srbiju, "Pećkom i Prizrenskom ne živi više od pet hiljada srpskih porodica dok je albanskih između dvadeset i dvadeset pet hiljada".

U CELOJ Staroj Srbiji ne živi toliko Srba koliko ima Albanaca u Prizrenu i Peći. Samo u dve velike seobe krajem 17. i početkom 18. veka prostor Stare Srbije je napustilo 130.000 Srba, koji su po njegovom mišljenju predstavljali "najbolji i najpatriotskiji deo srpskog stanovništva". Ostatak nezaštićenog i nenaoružanog hrišćanskog stanovništva je ostao da živi u jednoj vrsti feudalnog odnosa sa Albancima koji su bili njihovi "protektori". Tokom godina primećuje britanski novinar "Albanci su sa okolnih planina silazili u ravnice, a srpski seljaci nestajali pred njima".

AUSTRIJA PODRŽAVA ALBANCE ROBERET Džordž Delrimpl Lafan, britanski istraživač na Kvins koledžu iz Kembridža u svojoj knjizi The Guardians of the Gate. Historical Lectures on the Serbs, iz 1918. godine razmatra geografsko određenje pojma Stara Srbija. Po njegovom mišljenju Stara Srbija obuhvata "centralni pojas oko Skoplja, Kumanova i Kosova Polja uključujući i Novopazarski sandžak koji se prostire do bosanske granice". U Staru Srbiju ulaze i gradovi Skoplje, Peć, manastir Dečani. Takođe je konstatovao da se na prostorima Stare Srbije broj Albanaca povećao jer ih je ohrabrivala i podržavala Austrija.

Osvrnuo se i na psihološki profil Albanaca i konstatovao da za njih važi uvreženo mišljenje da su izvor nevolja i nereda u evropskoj Turskoj, odnosno da poseduju "agresivni ponos". Breilsford primećuje da će "Albanci maltretirati neprijatelje, ali neće napadati žene". Tradicija o tome da su posebna nacija je kod njih veoma razvijena, iako su služili turskim gospodarima. On se nije zalagao za svojevrsnu podelu teritorije Stare Srbije između Srba i Albanaca, jer bi po njegovom mišljenju ona bila neprirodna, ali ako bi to toga ipak došlo, trebalo bi je izvršiti kako je pisao povlačenjem konvencionalne granice "negde ispod železničke pruge Skoplje - Mitrovica", s tim što bi se zemlja na severu dala Srbiji, a južni deo pripao bi autonomnoj Albaniji. Zalagao se da Albancima pripadne pravo na autonomnu Albaniju koja bi "obuhvatala prostor sa albanskom populacijom između Prizrena, Đakovice i Epira".

BRITANSKI publicista Alfred Sted u svojoj knjizi Servia by Servians iz 1909. godine konstatuje da su Srbi kada su se doselili na Balkansko poluostrvo počeli da žive na prostoru današnje Srbije, Crne Gore, Bosne i Hercegovine, Stare Srbije i Makedonije, Dalmacije, Banata i Slavonije. Srbi su pod turskom vlašću posle 1765. godine izgubili versku autonomiju što je imalo razorne posledice jer je došlo do srpskih emigracija, a to je opet dovelo do slabljenja srpskog elementa u Staroj Srbiji koga su zamenjivali Albanci. Britanski publicista tvrdi da su Albanci sada većinsko stanovništvo u Staroj Srbiji i optužuje ih da vekovima čine svaku vrstu zločina prema Srbima. Naveo je i podatke o broju stanovnika u Staroj Srbiji između 1900. i 1906. godine po kojima je na prostoru Novopazarskog sandžaka, Kosova i Metohije do Šar-planine živelo 450.000 ljudi, dok je u Skopskom sandžaku bilo 280.000 stanovnika.

Karijerni britanski diplomata Robert Vindhem Grejvs kao finansijski stručnjak turske vlade je boravio od februara do maja 1912. godine na Kosovu i Metohiji i u Albaniji. U svojim memoarima opisuje Kosovo kao "pustu zemlju evropske Turske", a o Staroj Srbiji je zapisao da je to "područje odakle su Srbi uglavnom istisnuti usled doseljavanja Albanaca".

PROFESOR istorije na Kembridžu Harold Temperlej je 1917. godine u Londonu objavio knjigu History of Serbia u kojoj je deo prostora posvetio Kosovskom vilajetu, zastupajući stav o srpskom pravu na to istorijsko područje. On konstatuje da su "Srbi iz Stare Srbije sa početkom Velike istočne krize i Hercegovačkim ustankom težili da se povežu sa svojom braćom iz Beograda". Koliko važno mesto pripada Kosovu u srpskoj istoriji ilustrovao je sledećim rečima: "Srbima Kosovo više znači nego Škotlanđanima Floden, poraz u kome su izgubili vojsku i vladara, i čak više nego što je Hejstings bio za Englesku, poraz koji je osvajačkom narodu omogućio da nametne svoju volju pokorenom". Profesor Temperlej Albance naziva "muslimanizovanim Srbima", koji su postali njihovi najljući neprijatelji.

Dragocene statističke podatke o broju stanovnika, verskoj i nacionalnoj pripadnosti življa u Prištinskom, Pećkom i Prizrenskom sandžaku nalazimo u opširnom izveštaju koji je 22. maja 1905. godine dr Miroslav Spalajković, srpski konzul u Prištini poslao Nikoli Pašiću, predsedniku vlade.

PO OVIM srpskim brojkama u sva tri sandžaka živelo je ukupno 624.971 stanovnika i to najviše u Prištinskom sandžaku (344.571), a zatim u Prizrenskom (147.310), i Pećkom (133.090). Po nacionalnoj pripadnosti prednjačili su poarnaućeni Srbi muhamedanci (termin iz statističkog izveštaja) sa brojkom od 390.010, od toga najviše ih je bilo u Prištinskom sandžaku (200.000), zatim u Prizrenskom (102.510), a najmanje u Pećkom (87.500). Drugi po brojčanom sastavu su bili Srbi pravoslavci 206.920, i to opet ih je najviše živelo u Prištinskom sandžaku (128.320), zatim u Prizrenskom (44.240), a najmanje u Pećkom sandžaku (34.360). Treći po brojnosti su bili Albanci (u statistici se vode kao Arbanasi i Arbanasi doseljenici) ukupno 20.000. Iza njih su Turci (3.230), zatim Srbi katolici (1.750), Srbi muhamedanci iz Bosne njih 1.200, Arnauti katolici (1.080), poarnaućeni Srbi katolici (480) i Jevreji njih 300. U Prištini je živeo i jedan Srbin protestant koji se bavio prodajom Svetog pisma u izdanju britanskog i inostranog Biblijskog društva. Ukupna brojka srpskog stanovništa u ova tri sandžaka koju smo izneli ne poklapa se sa cifrom koju je u svom izveštaju dao Spalajković. On je brojku od 206.920 uvećao za dvadeset odsto pravdajući to činjenicom da sveštenici ne prijavljuju mitropolitskim namesnicima tačan broj srpskih domaćinstava da bi u što manjem obimu predstavili svoje prihode. Zato se broj Srba koji je dao Spalajković popeo na 248.300.

SUTRA: Velike sile dele Balkansko poluostrvo