POČETAK 19. veka obeležava početak lanca nacionalnooslobodilačkih pokreta i revolucija balkanskih naroda. U sklopu toga, srpski narod prvi započinje svoju nacionalnu, ali i socijalnu revoluciju na prostoru tadašnjeg Beogradskog pašaluka. Međutim, taj proces nacionalne i socijalne emancipacije, odnosno revolucije i sveopšteg društvenog preobražaja, nije se ograničio samo na prostor ustaničke ili Karađorđeve Srbije. Eho promena odjeknuo je među celokupnim srpskim narodom pod turskom vlašću, ali i šire.

Vođa Prvog srpskog ustanka, odnosno srpske revolucije, Karađorđe Petrović je nameravao da ustanak proširi i na ostale krajeve gde je živeo srpski narod. Slom Prvog srpskog ustanka 1813. godine nije označio i kraj nacionalnooslobodilačkih težnji srpskog naroda. Već posle dve godine započinje nova faza srpske revolucije, koju će artikulisati diplomatska borba koju je predvodio knez Miloš Obrenović i koja će se završiti turskim pristankom da Srbija dobije ograničenu lokalnu samoupravu, ali i izvesna teritorijalna proširenja (šest nahija).

S DRUGE strane, turske vlasti su, plašeći se da se ustanak Srba ne prelije na područje Stare Srbije, odnosno Kosova i Metohije, poverile upravo Albancima muslimanima misiju čuvanja granica. Što se tiče situacije na području Kosova i Metohije, ona je sve to vreme, ali i nakon gušenja ustanaka u Beogradskom pašaluku, bila nestabilna, konfuzna, a često i veoma anarhična, pri čemu je karakteriše sukob albanskih plemenskih i feudalnih vođa oko kontrole nad tom teritorijom.

Pokušaj turskih vlasti da prekinu sukobe albanskih vođa i uvedu reforme 1839. godine, tzv. Tanzimat (Gilhanski hatišerif) - koji je podrazumevao da se umesto šerijatskog prava nametne ustavni poredak evropskog tipa i na prostoru Kosova i Metohije - izazivao je snažan otpor Albanaca, koji su se žestoko opirali uvođenju reda i malim, gotovo simboličnim reformama, kojima je trebalo poboljšati položaj tamošnjeg hrišćanskog življa. Najveći ustanci protiv tih promena desili su se se 1843-44. godine u Skopskom i Kosovskom pašaluku, zatim 1845. godine u Đakovačkoj nahiji, i opet 1847. godine, ali su ih turske vlasti ugušile i uspele bar privremeno da povrate mir na tim područjima. Novi talas nereda u Prizrenskom pašaluku izbija 1855. godine, a zulumi Albanaca su bili posebno snažni u Peći i Dečanima.

AUSTRIJSKA STATISTIKA SKORO jednaku zastupljenost Srba i Albanaca na Kosovu pokazuje i austrijska statistika iz 1899. godine. U tom trenutku na prostoru Kosovskog vilajeta je živelo 182.650 Albanaca i 166.700 Srba. Prema austrijskim podacima iz 1903. godine, u pećkom, prištinskom i prizrenskom sandžaku živelo je 111.350 pravoslavnih Srba i 69.250 Srba muslimana, dok je s druge strane bilo 214.000 Albanaca muslimana i 14.350 Albanaca katolika. Neposredno pred Prvi balkanski rat, dr Karl Pojker je objavio četvrto izdanje karte "Makedonija, Stara Srbija i Albanija". On navodi da je na prostoru Kosovskog vilajeta, odnosno Stare Srbije, od 980.000 stanovnika, pravoslavaca bilo 430.000, i isto toliko Albanaca.

SLEDEĆI veliki pogromi hrišćana na prostoru Kosova i Metohije dešavali su se šezdesetih i sedamdesetih godina 19. veka, kada ponovo dolazi do nasilne i masovne kolonizacije Albanaca - zemlja se od Srba otimala, a oni fizički zlostavljali i prisiljavali na iseljavanje.

U svim tim međusobnim obračunima albanskih vođa i njihovih pristalica, ali i u sukobima Albanaca i turskih vlasti, najviše je ispaštalo hrišćansko, odnosno srpsko stanovništvo. Srpski narod je postradao od samovolje albanskih plemenskih vođa i njihovih saplemenika, ali i od turskih vlasti, koje su, umesto da se stave u njegovu zaštitu, prećutno prihvatale zločine Albanaca prema njima ili su ih čak i podsticale. Srbi su, pored fizičkog progona, pljačkanja i prisiljavanja na iseljavanje, često izlagani i procesu nasilne islamizacije i albanizacije (takozvani Arnautaši). Bilo je i slučajeva da je verska konverzija bila način da se spase goli život. Taj proces je trajao skoro dva veka, počev od Velike seobe 1690. godine, i najviše je bio rasprostranjen u Uroševcu, Drenici, dolini Laba i Gnjilanskom kraju. Uporedo sa prekrštavanjem, trajalo je i masovno iseljavanje, koje je naročito bilo intenzivno tridesetih i četrdesetih godina 19. veka. Uporedo sa iseljavanjem tekao je i proces spuštanja i naseljavanja Albanaca, i to, pre svega, iz Malesije i sa okolnih planina u napuštene i plodne srpske krajeve, čime se grubo narušavao etnički sastav stanovništva. Taj nasilni etnički inženjering bio je posebno intenzivan između sredine 18. i sredine 19. veka, kao i od Berlinskog kongresa do Prvog balkanskog rata.

U PREDVEČERJE Berlinskog kongresa, na prostoru koji se graničio s Kosovskim vilajetom, oko Kopaonika i Jastrepca, naselilo se i do dvesta hiljada Srba sa Kosova, dok je posle dolaska srpskih jedinica došlo do obrnute migracije, s obzirom na to da su Albanci iz Toplice i južnih delova Srbije prelazili u Kosovski vilajet. Tom prilikom iselilo se oko trideset hiljada Albanaca.

Preciznih podataka o etničkoj i verskoj slici Kosova i Metohije tokom 19. veka nema. Otomanska statistika nije pouzdana, pri čemu treba uzeti u obzir da su turske vlasti svoje građane popisivale po verskoj a ne po nacionalnoj osnovi. Međutim, postoje drugi dragoceni podaci na koje nailazimo kod stranaca, putopisaca i istraživača kosovskometohijskih krajeva u 19. i počekom 20. veka. Veoma precizne statističke podatke daju austrougarske vlasti. Tako, na primer, austrijski lekar dr Jozef Miler 1844. godine u svojoj knjizi o Albaniji iznosi zanimljivu ocenu da je Metohija po svom karakteru većinski slovenska. Miler daje podatke o tri oblasti: Peći, Prizrenu i Đakovici, napominjući da tamo, od ukupnog broja od 195.000 stanovnika, većinsku populaciju čine Albanci, od toga su 114.000 muslimani (38.000 Srbi, i 86.000 Albanci), dok je hrišćana 81.000 (73.572 pravoslavni Srbi, 5.120 katolički Albanci i 2.308 Janjevci). Što se tiče gradova, tamo je etnička slika bila nešto drugačija. U Peći je živelo 11.050 Srba i 500 Albanaca, u Prizrenu 16.800 Srba i 6.150 Albanaca, dok su u Đakovici većinski bili Albanci okruženi srpskim selima.

VILIJAM Denton, anglikanski sveštenik i pisac, u knjizi Servia and Servians, objavljenoj 1862, navodi podatak da od dvanaest miliona sedamsto dvadeset hiljada hrišćana koji žive u evropskim provincijama Turske, polovinu tog broja čine Srbi. Denton napominje da muslimani iskazuju istovremeno i mržnju i strah prema hrišćanima, a da turske vlasti nemaju ni želju ni snagu da preduzmu zaštitu ugroženih hrišćana.

Austrijanac pukovnik Peter Kukulj, u internoj studiji pripremljenoj za austrougarsku vojsku 1871. godine, ističe da u Prizrenskom mutesarifliku, koji je obuhvatao najveći deo Kosova i Metohije, živi čak pola miliona ljudi, a od toga 318.000 Srba, 161.000 Albanaca, 10.000 Cigana i 2.000 Turaka. U verskom pogledu, prvoslavnih je bilo 250.000, muslimana nešto manje, 239.000, a katolika 11.000. Mape nemačkih istoričara Hajnriha Kiperta i Johana Georga fon Hana i austrijskog majora i konzula Karla Saksa pokazuju da na teritoriji zapadnog i istočnog Kosova većinski žive Albanci, dok oblast Kosovske Mitrovice i Kosova Polja pretežno naseljavaju Srbi.

SUTRA: Agresivni "ponos" albanskog življa